<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://dainiknavajyoti.com/water-conservation/tag-15213" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>Dainik Navajyoti Rising Rajasthan RSS Feed Generator</generator>
                <title>water conservation - Dainik Navajyoti Rising Rajasthan</title>
                <link>https://dainiknavajyoti.com/tag/15213/rss</link>
                <description>water conservation RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>मानसून और जल संरक्षण का संकल्प</title>
                                    <description><![CDATA[भारत में मानसून का आगमन हमेशा आशा, उत्साह और नवजीवन का संदेश लेकर आता है। ]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://dainiknavajyoti.com/opinion/monsoon-and-water-conservation-resolution/article-158187"><img src="https://dainiknavajyoti.com/media/400/2026-06/1200-x-600-px)-(2)15.png" alt=""></a><br /><p class="MsoNormal"><span style="font-family:Mangal, serif;">भारत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मानसून</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आगमन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हमेशा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आशा</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">उत्साह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नवजीवन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संदेश</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लेकर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तपती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">धरती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">शीतलता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मिलती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">खेतों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हरियाली</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चादर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बिछने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लगती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span>,<span style="font-family:Mangal, serif;">नदियां</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जलाशय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भरने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लगते</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तथा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करोड़ों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लोगों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नई</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उम्मीदें</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जन्म</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लेती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भारतीय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संस्कृति</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वर्षा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">केवल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्राकृतिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">घटना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नहीं</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">बल्कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रकृति</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आशीर्वाद</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रूप</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">देखा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">गया</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यही</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कारण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मानसून</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्वागत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">केवल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">किसान</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ही</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नहीं</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">बल्कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पूरा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">देश</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आज</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जब</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मानसून</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">फिर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हमारे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">द्वार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दस्तक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रहा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">तब</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">केवल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वर्षा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इंतजार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">समय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नहीं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">बल्कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उस</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अनमोल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संपदा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्वागत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अवसर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाले</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पूरे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वर्ष</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आवश्यकताओं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आधार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सकती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span></p>
<p class="MsoNormal"><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">रेन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाटर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हार्वेस्टिंग :</span></strong></p>
<p class="MsoNormal"><span style="font-family:Mangal, serif;">भारत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सौभाग्यशाली</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">देशों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">शामिल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जहां</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मानसून</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रूप</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विशाल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मात्रा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वर्षा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">होती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हमारे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लिए</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">किसी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्राकृतिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पूंजी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">से</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नहीं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यदि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इस</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उचित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संरक्षण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रबंधन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">किया</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जाए</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">न</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">केवल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पेयजल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सिंचाई</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आवश्यकताओं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पूरा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सकता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">बल्कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ग्रामीण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विकास</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">पर्यावरण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संरक्षण</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">कृषि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">समृद्धि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आर्थिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रगति</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आधार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सकता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इसलिए</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मानसून</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">केवल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मौसम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रूप</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नहीं</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">बल्कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">राष्ट्रीय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विकास</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अवसर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रूप</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">देखने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आवश्यकता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सबसे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सुखद</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बात</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पिछले</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कुछ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वर्षों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">देश</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संरक्षण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रति</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जागरूकता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तेजी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">से</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बढ़ी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अनेक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">राज्यों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वर्षा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संचयन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बढ़ावा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दिया</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रहा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">शहरों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रेन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाटर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हार्वेस्टिंग</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अपनाने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रवृत्ति</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बढ़</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रही</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span></p>
<p class="MsoNormal"><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संरक्षण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">व्यवस्थाएं :</span></strong></p>
<p class="MsoNormal"><span style="font-family:Mangal, serif;">भारत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">परंपरा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हमें</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इसी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दिशा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रेरित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सदियों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पहले</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हमारे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पूर्वजों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संरक्षण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ऐसी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">व्यवस्थाएं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विकसित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">थीं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आज</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आधुनिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रबंधन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लिए</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रेरणा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्रोत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">राजस्थान</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जोहड़</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">टांके</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">गुजरात</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाव</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">दक्षिण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भारत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मंदिर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तालाब</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">देशभर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">फैली</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">असंख्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पारंपरिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संरचनाएं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सिद्ध</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संरक्षण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हमारे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सांस्कृतिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्वभाव</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हिस्सा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रहा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आज</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आवश्यकता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">परंपराओं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आधुनिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तकनीक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">साथ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जोड़ने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मानसून</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सबसे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बड़ा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लाभ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हमें</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आत्मनिर्भरता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दिशा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आगे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बढ़ने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अवसर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">देता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यदि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रत्येक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">घर</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रत्येक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संस्थान</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रत्येक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">समुदाय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अपने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्तर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वर्षा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संचयन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अपना</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">तो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">देश</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सुरक्षा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नई</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मजबूती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मिल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सकती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">किसी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">घर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">छत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">गिरने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाला</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पानी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">व्यर्थ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नहीं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जाना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चाहिए।</span></p>
<p class="MsoNormal"><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">पारंपरिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्रोत :</span></strong></p>
<p class="MsoNormal"><span style="font-family:Mangal, serif;">शहरों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संरक्षण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अपार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संभावनाएं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मौजूद</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आज</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">देश</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अनेक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नगरों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वर्षा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संचयन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सफल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">परियोजनाएं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रही</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कई</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आवासीय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">परिसरों</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">विद्यालयों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कार्यालयों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अपने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">परिसर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संग्रहण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एवं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भूजल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पुनर्भरण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रभावी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">व्यवस्थाएं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्थापित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इससे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">न</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">केवल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पानी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उपलब्धता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बढ़ी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बल्कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भूजल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्तर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सुधार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">देखने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मिला</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यदि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ऐसे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मॉडल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">व्यापक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्तर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अपनाए</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जाएं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">शहर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संकट</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चुनौती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">काफी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हद</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सकते</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ग्रामीण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भारत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मानसून</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विकास</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नई</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कहानी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लिख</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सकता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">गांवों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तालाब</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">नाड़ियां</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">जोहड़</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अन्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पारंपरिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्रोत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यदि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">समय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">साफ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संरक्षित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">किए</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जाएं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पूरे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वर्ष</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उपलब्ध</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कराने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">महत्वपूर्ण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भूमिका</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">निभा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सकते</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संरक्षण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आधारित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ग्राम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विकास</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">न</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">केवल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पानी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">समस्या</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">समाधान</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बल्कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पशुपालन</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">कृषि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्थानीय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रोजगार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मजबूती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">देता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span></p>
<p class="MsoNormal"><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">प्रत्येक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बूंद</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बहुमूल्य :</span></strong></p>
<p class="MsoNormal"><span style="font-family:Mangal, serif;">कृषि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">क्षेत्र</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मानसून</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रत्येक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बूंद</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बहुमूल्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">खेतों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वर्षा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रोकने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संचित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तकनीकें</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">किसानों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लिए</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अत्यंत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लाभकारी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सिद्ध</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सकती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">खेत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तालाब</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">मेडबंदी</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">ड्रिप</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सिंचाई</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सूक्ष्म</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रबंधन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जैसी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पहलें</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">न</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">केवल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पानी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बचाती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बल्कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उत्पादन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लागत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संरक्षण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आधारित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कृषि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भविष्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">टिकाऊ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">खेती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आधार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सकती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">किसानों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बढ़ाने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जलवायु</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">परिवर्तन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">से</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उत्पन्न</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चुनौतियों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सामना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सहायक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पर्यावरणीय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दृष्टि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">से</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वर्षा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संरक्षण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अत्यंत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">महत्वपूर्ण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जब</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पानी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जमीन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">समाता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भूजल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भंडार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पुनर्भरित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">होते</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">पेड़</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पौधों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पर्याप्त</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नमी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मिलती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">जैव</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विविधता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संरक्षण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मिलता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्थानीय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जलवायु</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संतुलित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रहती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संरक्षण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अर्थ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">केवल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पानी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बचाना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नहीं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">बल्कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संपूर्ण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पारिस्थितिकी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तंत्र</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मजबूत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बनाना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span></p>
<p class="MsoNormal"><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">मानसून</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">महत्व :</span></strong></p>
<p class="MsoNormal"><span style="font-family:Mangal, serif;">आज</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जलवायु</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">परिवर्तन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दौर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मानसून</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">महत्व</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अधिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बढ़</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">गया</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वर्षा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पैटर्न</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बदलाव</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रहा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मौसम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अनिश्चितता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बढ़</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रही</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ऐसी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्थिति</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वर्षा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संरक्षण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हमें</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भविष्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लिए</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अधिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सक्षम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सुरक्षित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बनाता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इस</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दिशा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सरकारों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">द्वारा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चलाए</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रहे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विभिन्न</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कार्यक्रम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">महत्वपूर्ण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">लेकिन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वास्तविक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सफलता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तब</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मिलेगी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जब</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संरक्षण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आंदोलन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रूप</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लेगा।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रत्येक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नागरिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">समझना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">होगा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पानी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">केवल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सरकारी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संसाधन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नहीं</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">बल्कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">साझा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">राष्ट्रीय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">धरोहर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वर्षा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बूंद</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">केवल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पानी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नहीं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">वह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">किसान</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उम्मीद</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">गांव</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">समृद्धि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">शहर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सुरक्षा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">पर्यावरण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संतुलन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">अर्थव्यवस्था</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मजबूती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाली</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पीढ़ियों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उज्ज्वल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भविष्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सबसे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मूल्यवान</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">राष्ट्रीय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पूंजी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इसलिए</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इस</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मानसून</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्वागत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">केवल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बारिश</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रूप</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नहीं</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">बल्कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">समृद्ध</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आत्मनिर्भर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भारत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">निर्माण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">महाअभियान</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रूप</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">किया</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जाना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चाहिए।</span></p>
<p class="MsoNormal"><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">-गोपेश</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">शर्मा</span></strong></p>
<p class="MsoNormal"><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लेखक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अपने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विचार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं।</span></strong></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>ओपिनियन</category>
                                    

                <link>https://dainiknavajyoti.com/opinion/monsoon-and-water-conservation-resolution/article-158187</link>
                <guid>https://dainiknavajyoti.com/opinion/monsoon-and-water-conservation-resolution/article-158187</guid>
                <pubDate>Sat, 27 Jun 2026 10:58:56 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://dainiknavajyoti.com/media/2026-06/1200-x-600-px%29-%282%2915.png"                         length="1374144"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Jaipur KD]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पीएम मोदी ने पेश किए विकसित भारत 2047 के लिए 9 संकल्प : जनता को संभालनी होगी कमान, सामूहिक भागीदारी एवं जीवनशैली में बदलाव के लिए राष्ट्रव्यापी प्रतिनिधित्व का आह्वान</title>
                                    <description><![CDATA[प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी ने मांड्या में 'विकसित भारत' के लिए नौ संकल्पों का मंत्र दिया। उन्होंने जल संरक्षण, 'एक पेड़ मां के नाम', स्वच्छता और वोकल फॉर लोकल को जन-आंदोलन बनाने की अपील की। पीएम ने स्वस्थ भारत के लिए प्राकृतिक खेती और योग पर जोर देते हुए नागरिकों से राष्ट्र निर्माण में सामूहिक भागीदारी का आह्वान किया।]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://dainiknavajyoti.com/leads/pm-modi-presented-9-resolutions-for-developed-india-2047-people/article-150541"><img src="https://dainiknavajyoti.com/media/400/2026-04/modi9.png" alt=""></a><br /><p>बेंगलुरु। प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी ने बुधवार को 'विकसित भारत के लिए नौ संकल्प' लेने का अनुरोध किया और कहा कि यदि हम सभी इन नौ संकल्पों पर ईमानदारी और दृढ़ संकल्प के साथ आगे बढ़ें तो हम विकसित भारत 2047 बनाने की यात्रा में तेजी ला सकते हैं। प्रधानमंत्री ने मांड्या जिले के आदिचुंचनगिरी मठ में विशाल जनसभा को संबोधित करते हुए कहा कि यह पहल क्षेत्रीय सीमाओं से परे है और सामूहिक भागीदारी एवं जीवनशैली में बदलाव के लिए राष्ट्रव्यापी आह्वान का प्रतिनिधित्व करती है।</p>
<p>उन्होंने इस बात पर जोर दिया कि नागरिकों की व्यक्तिगत आदतें और दैनिक विकल्प देश के भविष्य को आकार देने में निर्णायक भूमिका निभायेंगे। उन्होंने कहा, "यदि हम सभी इन नौ संकल्पों पर ईमानदारी और दृढ़ संकल्प के साथ आगे बढ़ें तो हम विकसित कर्नाटक और विकसित भारत की ओर प्रगति को तेज कर सकते हैं।" विकास को केवल सरकार संचालित प्रयास के बजाय जन-आंदोलन के रूप में प्रस्तुत करते हुए प्रधानमंत्री ने जोर दिया कि परिवर्तन की शुरुआत रोजमर्रा के व्यवहार के स्तर से होनी चाहिए।</p>
<p>उन्होंने नदी प्रणालियों पर निर्भर क्षेत्रों में जल संरक्षण को प्रमुख प्राथमिकता बताया, और नागरिकों से सामूहिक प्रतिज्ञा लेने का आग्रह किया। उन्होंने कहा, "आइए हम सब जल संरक्षण और इसके बेहतर प्रबंधन का संकल्प लें।" पर्यावरण स्थिरता पर प्रधानमंत्री ने 'एक पेड़ मां के नाम' पहल के तहत बड़े पैमाने पर वृक्षारोपण का आह्वान किया। उन्होंने कहा, "आइए हम अपनी माताओं के सम्मान में पेड़ लगाएं और धरती मां की रक्षा करें।"</p>
<p>स्वच्छता को नागरिक कर्तव्य बताते हुए उन्होंने कहा कि सार्वजनिक स्थानों, धार्मिक स्थलों, गांवों और शहरों में साफ-सफाई बनाये रखना साझी जिम्मेदारी है। उन्होंने कहा, "चाहे वह धार्मिक स्थल हो, सार्वजनिक स्थान हो, गांव हो या शहर, स्वच्छता बनाए रखना हमारी सामूहिक जिम्मेदारी है।" आर्थिक आत्मनिर्भरता के संबंध में, प्रधानमंत्री ने घरेलू उत्पादन को बढ़ावा देने और भारतीय उद्योगों को समर्थन देने के महत्व पर जोर दिया। उन्होंने 'वोकल फॉर लोकल' दृष्टिकोण को आर्थिक सशक्तीकरण के आधार बताते हुए कहा, "आइए हम भारतीय उत्पादों को अपनाएं और अपने उद्योगों को मजबूत करें।"</p>
<p>उन्होंने राष्ट्रीय जागरूकता और सांस्कृतिक एकीकरण को बढ़ावा देते हुए नागरिकों से देश भर में यात्रा करने और इसकी विविधता को जानने का आग्रह किया। उन्होंने कहा, "आइए हम पूरे भारत की यात्रा करें और घरेलू पर्यटन को बढ़ावा दें।" उन्होंने आगे कहा कि लोगों के बीच बेहतर जुड़ाव राष्ट्रीय एकता को मजबूत करेगा और सांस्कृतिक अर्थव्यवस्था को गति देगा। प्रधानमंत्री ने स्वास्थ्य और पोषण पर मोटे अनाज को अपने आहार में शामिल करने पर जोर देते इस बात पर चिंता व्यक्त की कि बढ़ता मोटापा बड़ी सार्वजनिक स्वास्थ्य चिंता बन गयी है। इसके साथ ही नागरिकों से तेल की खपत में 10 फीसदी की कमी का आग्रह किया। कृषि को लेकर उन्होंने किसानों से कहा, "आइए हम रसायन मुक्त प्राकृतिक खेती की ओर बढ़ें।"</p>
<p>उन्होंने शारीरिक फिटनेस पर और जोर देते हुए कहा, "योग, खेल और फिटनेस हमारे दैनिक जीवन का हिस्सा बनना चाहिए।" उन्होने स्वास्थ्य देखभाल को राष्ट्रीय प्राथमिकता में स्थापित किये जाने की बात कही। इस मौके पर उन्होंने जनसेवा की मजबूत भावना का आह्वान करते हुए कहा, "जरूरतमंदों की सेवा समाज को मजबूत करती है और जीवन को बड़ा उद्देश्य देती है।" प्रधानमंत्री ने कहा कि ये नौ संकल्प एक व्यापक जन-भागीदारी वाले शासन मॉडल का प्रतिनिधित्व करते हैं, जहां नागरिक स्तर पर व्यवहारिक परिवर्तन सामूहिक रूप से राष्ट्रीय परिवर्तन ला सकता है। उन्होंने कहा कि इस तरह की सामूहिक प्रतिबद्धता "विकसित कर्नाटक और विकसित भारत" के दृष्टिकोण में महत्वपूर्ण योगदान देगी।</p>
<p>इससे पहले दिन में, उन्होंने मांड्या जिले के ऐतिहासिक आदिचुंचनगिरी मठ परिसर में 'श्री गुरु भैरवैक्य मंदिर' का उद्घाटन किया, जो दिवंगत संत श्री बालगांगाधरनाथ स्वामीजी को समर्पित एक नया आध्यात्मिक स्थल है। आदिचुंचनगिरी की धुंध भरी पहाड़ियों के बीच स्थित यह 'गद्दीगे' स्मारक उस विरासत के प्रति श्रद्धांजलि है, जो दशकों से मठ की ओर से शिक्षा, स्वास्थ्य और समाज सेवा के कार्यों के माध्यम से आगे बढ़ाई जा रही है।</p>
<p>शैव मत की सदियों पुरानी नाथ परंपरा के तहत निर्मित इस मंदिर को उस गुरु-शिष्य परंपरा के विस्तार के रूप में देखा जा रहा है जो इस संस्थान की आध्यात्मिक शृंखला को परिभाषित करती है। जैसे ही पहाड़ी परिसर में मंत्रोच्चार गूंजे, बड़ी संख्या में श्रद्धालु वहां एकत्र हुए, जिससे यह उद्घाटन भक्ति, विरासत और जन-भागीदारी के संगम में बदल गया।</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>भारत</category>
                                            <category>Top-News</category>
                                    

                <link>https://dainiknavajyoti.com/leads/pm-modi-presented-9-resolutions-for-developed-india-2047-people/article-150541</link>
                <guid>https://dainiknavajyoti.com/leads/pm-modi-presented-9-resolutions-for-developed-india-2047-people/article-150541</guid>
                <pubDate>Wed, 15 Apr 2026 18:52:43 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://dainiknavajyoti.com/media/2026-04/modi9.png"                         length="1567931"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Jaipur NM]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पीएम मोदी ने की मछुआरा समुदाय की सराहना: बताया आत्मनिर्भर भारत की मजबूत नींव, एक घंटे में 2.51 लाख पौधे लगाकर जनभागीदारी की ताकत से बना विश्व रिकॉर्ड, जल संरक्षण के संकल्प को दोहराया</title>
                                    <description><![CDATA[प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी ने मछुआरों को 'समुद्र का योद्धा' बताते हुए उनके आर्थिक योगदान को सराहा। उन्होंने वाराणसी में 2.51 लाख पौधे रोपने के विश्व रिकॉर्ड और 'एक पेड़ माँ के नाम' अभियान की प्रशंसा की। पीएम ने जल संरक्षण को जन-आंदोलन बनाने पर जोर दिया और छत्तीसगढ़ व त्रिपुरा के सफल मॉडलों का उदाहरण साझा किया।]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://dainiknavajyoti.com/bharat/pm-modi-praised-the-fishermen-community-said-that-it-is/article-148334"><img src="https://dainiknavajyoti.com/media/400/2026-03/pm-modi4.png" alt=""></a><br /><p>नई दिल्ली। प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी ने देश के मछुआरा समुदाय की सराहना करते हुए कहा है कि मछुआरे केवल समुद्र के योद्धा ही नहीं, बल्कि आत्मनिर्भर भारत की मजबूत नींव भी हैं। पीएम मोदी ने रविवार को आकाशवाणी से प्रसारित अपने मासिक कार्यक्रम 'मन की बात' की 132 वीं कड़ी में कहा कि मछुआरे सुबह होने से पहले समुद्र में उतरकर न सिर्फ अपने परिवार का पालन-पोषण करते हैं, बल्कि देश की अर्थव्यवस्था को भी मजबूती देते हैं। उन्होंने कहा कि सरकार द्वारा बंदरगाहों के विकास, बीमा योजनाओं और तकनीकी सहायता के जरिए मछुआरों का जीवन आसान बनाया जा रहा है।</p>
<p>पीएम मोदी ने कहा कि समुद्र में काम करने वाले मछुआरों के लिए मौसम की जानकारी बेहद अहम होती है, इसलिए तकनीक के माध्यम से उन्हें समय पर सहायता उपलब्ध कराई जा रही है। इन प्रयासों से देश का मत्स्य पालन क्षेत्र तेजी से समृद्ध हो रहा है और इसमें नवाचार भी बढ़ रहा है। पीएम मोदी ने कहा कि आज मत्स्य पालन और समुद्री शैवाल (सीवीड) के क्षेत्र में नए-नए नवाचार हो रहे हैं, जिससे मछुआरे आत्मनिर्भर बन रहे हैं। उन्होंने ओडिशा के संबलपुर की सुजाता भूयान का उदाहरण देते हुए बताया कि उन्होंने हीराकुंड जलाशय में मछली पालन शुरू कर कुछ ही वर्षों में सफल व्यवसाय में बदल दिया। उनकी सफलता आज अन्य महिलाओं के लिए प्रेरणा बन रही है।</p>
<p>पीएम मोदी ने लक्षद्वीप के मिनीकॉय की हाव्वा गुलजार का भी जिक्र किया, जिन्होंने मत्स्य प्रसंस्करण इकाई (फिश प्रोसेसिंग यूनिट) के साथ कोल्ड स्टोरेज स्थापित कर अपने कारोबार को नई ऊंचाई दी। उन्होंने बताया कि इसके अलावा, बेलगावी के शिवलिंग सतप्पा हुद्दार ने पारंपरिक खेती छोड़कर फिश फार्मिंग अपनाई और अब बेहतर आय अर्जित कर रहे हैं। पीएम मोदी ने कहा कि देशभर में ऐसे प्रयास प्रेरणादायक हैं और फिशरीज सेक्टर से जुड़े लोगों का योगदान भारत की अर्थव्यवस्था को मजबूत बना रहा है। उन्होंने इस क्षेत्र से जुड़े सभी लोगों की सराहना करते हुए कहा कि उनका परिश्रम और नवाचार देश को आत्मनिर्भर बनाने में महत्वपूर्ण भूमिका निभा रहा है।</p>
<p>प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी ने वाराणसी में जनभागीदारी से एक घंटे में 2.51 लाख पौधे लगाकर विश्व रिकॉर्ड बनाने की सराहना करते हुये बदलाव के लिये समाज की भागीदारी को सबसे बड़ी ताकत बताया है। उन्होंने कहा कि जब लोग मिलकर काम करते हैं, तो छोटे-छोटे प्रयास भी बड़े परिवर्तन की नींव बन जाते हैं। पीएम मोदी ने रविवार को आकाशवाणी से प्रसारित अपने मासिक कार्यक्रम 'मन की बात' की 132 वीं कड़ी में उत्तर प्रदेश के वाराणसी में हुए एक विशेष अभियान का जिक्र किया, जहां मात्र एक घंटे में 2 लाख 51 हजार से अधिक पौधे लगाए गए। इस उपलब्धि के साथ एक नया गिनिज वर्ल्ड रिकॉर्ड भी बनाया गया।</p>
<p>उन्होंने कहा कि इस अभियान की सबसे बड़ी खासियत यह रही कि इसमें हजारों लोगों ने एक साथ भाग लिया। उन्होंने कहा कि इस अभियान में भाग लेने वालों में छात्र, जवान , स्वयंसेवी संगठन और विभिन्न संस्थाओं ने अपना योगदान दिया। सभी ने मिलकर इस अभियान को सफल बनाया, जो जनभागीदारी की एक प्रेरक मिसाल है। पीएम मोदी ने 'एक पेड़ माँ के नाम' अभियान का भी उल्लेख किया। उन्होंने बताया कि इस अभियान के तहत देशभर में करोड़ों पेड़ लगाए जा चुके हैं। उन्होंने कहा कि ऐसे अभियान न केवल पर्यावरण संरक्षण में मदद करते हैं, बल्कि समाज को एकजुट कर सकारात्मक बदलाव की दिशा में आगे बढ़ाते हैं।</p>
<p>प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी ने जल संचय को आवश्यक बताते हुए कहा है कि देश के कई हिस्सों में गर्मियों की शुरुआत हो चुकी है और जल संकट से बचने के लिए देशवासियों को जल संरक्षण के अपने संकल्प को दोहराने की आवश्यकता है। पीएम मोदी ने रविवार को आकाशवाणी से प्रसारित अपने मासिक कार्यक्रम 'मन की बात' की 132वीं कड़ी में कहा कि पिछले 11 वर्षों में 'जल संचय अभियान' ने लोगों को काफी जागरूक बनाया है। इस अभियान के तहत देश भर में करीब 50 लाख कृत्रिम जल संचय ढांचे बनाए गए हैं।</p>
<p>उन्होंने कहा, "मुझे यह देखकर अच्छा लगता है कि अब जल संकट से निपटने के लिए गाँव-गाँव में सामुदायिक स्तर पर प्रयास होने लगे हैं। कहीं पुराने तालाबों की सफाई हो रही है, तो कहीं वर्षा जल को सहेजने के प्रयास किए जा रहे हैं। 'अमृत सरोवर' अभियान के तहत भी देशभर में करीब 70 हजार सरोवर बनाए गए हैं। बारिश का मौसम आने से पहले इनकी साफ-सफाई भी शुरू हो गई है। मैं इस बारे में आपसे कुछ प्रेरक उदाहरण भी साझा करना चाहता हूँ। ये उदाहरण बताते हैं कि जनभागीदारी से जल संरक्षण का काम कितना व्यापक हो जाता है।"</p>
<p>उन्होंने त्रिपुरा का उदाहरण देते हुए कहा कि जंपुई पहाड़ियों में बसा वांगमुन गाँव, जो लगभग 3000 फीट की ऊंचाई पर स्थित है, कभी गंभीर जल संकट से जूझ रहा था। गर्मियों में लोगों को पानी के लिए लंबी दूरी तय करनी पड़ती थी। बाद में ग्रामीणों ने वर्षा जल की हर बूंद को सहेजने का संकल्प लिया। आज इस गाँव के लगभग हर घर में वर्षा जल संचयन के उपाय किए गए हैं और यह गाँव जल संरक्षण की प्रेरक मिसाल बन गया है।</p>
<p>प्रधानमंत्री मोदी ने एक अन्य उदाहरण देते हुए कहा, "इसी तरह छत्तीसगढ़ के कोरिया जिले में भी एक अनोखी पहल देखने को मिली है। यहाँ के किसानों ने अपने खेतों में छोटे-छोटे रिचार्ज तालाब और सोखता गड्ढे बनाए, जिससे वर्षा का पानी खेतों में ही रुकने लगा और धीरे-धीरे जमीन में समाने लगा। आज इस क्षेत्र के 1200 से अधिक किसान इस मॉडल को अपना चुके हैं और भूजल स्तर में सुधार हुआ है। इसी तरह तेलंगाना के मंचेरियाल जिले के मुधिगुंटा गाँव में भी लोगों ने मिलकर पानी की समस्या दूर की है। गाँव के 400 परिवारों ने अपने घरों में सोखता गड्ढे बनाए और जल संरक्षण को जन-आंदोलन बना दिया। इससे गाँव का भूजल स्तर बढ़ा है और प्रदूषित पानी से होने वाली बीमारियाँ भी काफी कम हो गई हैं।"</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>भारत</category>
                                    

                <link>https://dainiknavajyoti.com/bharat/pm-modi-praised-the-fishermen-community-said-that-it-is/article-148334</link>
                <guid>https://dainiknavajyoti.com/bharat/pm-modi-praised-the-fishermen-community-said-that-it-is/article-148334</guid>
                <pubDate>Sun, 29 Mar 2026 17:09:03 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://dainiknavajyoti.com/media/2026-03/pm-modi4.png"                         length="1121529"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Jaipur NM]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>संसद में सग्राम: शिवराज सिंह चौहान का पलटवार, बोले-मोदी सरकार की पहलों से खेती में शुष्क क्षेत्रों का योगदान 29 से बढ़ कर 39 प्रतिशत हुआ</title>
                                    <description><![CDATA[केंद्रीय कृषि मंत्री शिवराज सिंह चौहान ने राज्यसभा में बताया कि मोदी सरकार के प्रयासों से शुष्क और वर्षा-निर्भर क्षेत्रों का खाद्यान्न योगदान 29% से बढ़कर 39% हो गया है। जलवायु-अनुकूल 3,236 किस्मों के विकास और जल संरक्षण तकनीकों से किसानों की आय में प्रति एकड़ ₹6,000 की वृद्धि हुई है। पंजाब के पराली प्रबंधन और 'जीरो टिलेज' मॉडल की भी सराहना की गई।]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://dainiknavajyoti.com/bharat/sagram-shivraj-singh-chauhan-countered-in-parliament-and-said-that/article-148133"><img src="https://dainiknavajyoti.com/media/400/2026-03/shivraj-singh-chouhan.png" alt=""></a><br /><p>नई दिल्ली। कृषि मंत्री शिवराज सिंह चौहान ने शुक्रवार को राज्य सभा में बताया कि मोदी सरकार के प्रयासों से देश में शुष्क और वर्षा‑निर्भर क्षेत्रों में खाद्यान्न उत्पादन में 82 प्रतिशत तक वृद्धि दर्ज की गई और कुल राष्ट्रीय खाद्यान्न उत्पादन में शुष्क क्षेत्रों का योगदान 29 प्रतिशत से बढ़कर 39 प्रतिशत तक हो गया है। शिवराज सिंह ने प्रश्नकाल के दौरान विभिन्न सदस्यों के पूरक प्रश्नों का उत्तर देते हुए बताया कि देश में लगभग 48 प्रतिशत कृषि शुष्क या वर्षा पर निर्भर है और मौजूदा सरकार ने इसकी उपज बढ़ाने पर विशेष ध्यान दिया है जिसके परिणामस्वरूप कृषि उत्पादन में इनका योगदान बढ़ा है। उन्होंने कहा कि हरित क्रांति के दौर में खाद्यान्न उत्पादन तो तेजी से बढ़ा, लेकिन शुष्क (ड्राईलैंड) क्षेत्र अपेक्षाकृत अछूते रह गए थे।</p>
<p>शिवराज सिंह चौहान ने बताया कि हैदराबाद स्थित केंद्रीय बरानी/शुष्क कृषि अनुसंधान संस्थान द्वारा चलायी जा रही समन्वित परियोजनाओं से किसानों की आय बढ़ी है। उन्होंने कहा कि संस्थान द्वारा विकसित तकनीकों के प्रभाव के तृतीय‑पक्ष मूल्यांकन में यह सामने आया कि मौसम आधारित सलाह से किसानों की आय में औसतन 6,000 रुपये प्रति एकड़ की वृद्धि हुई है। खेत‑तालाब, चेक‑डैम, स्टॉप‑डैम, बोरी‑बंधन जैसी जल संरक्षण तकनीकों के कारण प्रति खेत‑तालाब लगभग 73,895 रुपये तक अतिरिक्त आय दर्ज की गई। संस्थान के 18 मुख्य, 1 उप और 9 स्वायत्त केंद्र हैं। इसके अलावा 25 मुख्य और 5 स्वायत्त केंद्र भी देशभर में स्थापित हैं, जिनमें महाराष्ट्र और मराठवाड़ा के क्षेत्र भी शामिल हैं।</p>
<p>उन्होंने एक अन्य पूरक प्रश्न के उत्तर में बताया कि मोदी सरकार के कार्यकाल में फसल अनुसंधान संस्थानों ने पिछले 10-11 वर्षों में 3,236 जलवायु‑अनुकूल किस्मों का विकास किया है, जो कम पानी, अधिक तापमान और अधिक सर्दी जैसी विपरीत परिस्थितियों में भी अच्छा उत्पादन देने में सक्षम हैं। पंजाब से जुड़े एक सवाल पर शिवराज सिंह चौहान ने कहा कि हरित क्रांति के दौर से ही पंजाब के किसानों ने अपने परिश्रम से देश के अन्न भंडार भरे, भुखमरी मिटाने का काम किया और पूरे देश के लिए मिसाल कायम की।</p>
<p>कृषि मंत्री ने साथ ही यह चिंता भी साझा की कि अत्यधिक उत्पादन के दबाव, अधिक पानी वाली किस्मों और रासायनिक खादों के अत्यधिक उपयोग के कारण पंजाब सहित कई क्षेत्रों में मिट्टी की उर्वरता प्रभावित हुई है और नाइट्रोजन, फॉस्फोरस, पोटेशियम तथा सेकेंडरी और माइक्रो न्यूट्रिएंट्स के स्तर में गिरावट देखी जा रही है। उन्होंने कहा कि प्रदूषण के लिए केवल किसानों को दोषी बताना ठीक नहीं है। पंजाब के किसान स्वयं पराली प्रबंधन व नई पद्धतियाँ अपनाने में आगे हैं। कृषिमंत्री ने गत 27 नवम्बर को मोगा जिले के अपने दौरे का उल्लेख किया जहाँ रन सिंह वाला गाँव और आस‑पास के गाँवों में किसान खेती की बिना जुताई किये ही सीधे बीज लगा रहे थे और ज़ीरो टिलेज जैसी तकनीकों से बिना पराली जलाए खेती का सफल प्रयोग होते देखे गये।</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>भारत</category>
                                    

                <link>https://dainiknavajyoti.com/bharat/sagram-shivraj-singh-chauhan-countered-in-parliament-and-said-that/article-148133</link>
                <guid>https://dainiknavajyoti.com/bharat/sagram-shivraj-singh-chauhan-countered-in-parliament-and-said-that/article-148133</guid>
                <pubDate>Fri, 27 Mar 2026 16:13:13 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://dainiknavajyoti.com/media/2026-03/shivraj-singh-chouhan.png"                         length="1483966"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Jaipur NM]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पीएम मोदी ने विश्व जल दिवस पर जल संरक्षण का किया आह्वान, देशवासियों से पानी की हर बूंद को बचाने की अपील की</title>
                                    <description><![CDATA[प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी ने विश्व जल दिवस (22 मार्च) पर नागरिकों से जल संरक्षण का संकल्प लेने का आग्रह किया। उन्होंने कहा कि जल ही जीवन है और यह हमारे ग्रह के भविष्य को तय करता है। भारत की 18% आबादी के पास केवल 4% मीठा पानी है, इसलिए जल जीवन मिशन और वर्षा जल संचयन जैसे सामूहिक प्रयासों से ही जल संकट को मात दी जा सकती है।]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://dainiknavajyoti.com/leads/pm-modi-called-for-water-conservation-on-world-water-day/article-147413"><img src="https://dainiknavajyoti.com/media/400/2026-03/pm-modi1.png" alt=""></a><br /><p>नई दिल्ली। प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी ने रविवार को विश्व जल दिवस के अवसर पर नागरिकों से जल संरक्षण के प्रति अपनी प्रतिबद्धता को नवीकृत करने का आग्रह किया और जीवन को बनाए रखने और ग्रह के भविष्य को आकार देने में जल की महत्वपूर्ण भूमिका पर बल दिया। एक्स पर पोस्ट किए गए अपने एक संदेश में, प्रधानमंत्री ने ज़िम्मेदार उपयोग और सामूहिक कार्रवाई के महत्व पर प्रकाश डाला। उन्होंने कहा कि जल हमारा जीवन है और हमारे ग्रह के भविष्य को आकार देता है। उन्होंने देशवासियों से पानी की हर बूंद को बचाने और उसका ज़िम्मेदारी से उपयोग करने की अपनी प्रतिबद्धता को दोहराने का आह्वान किया।</p>
<p>पीएम मोदी ने इस अवसर पर सतत जल प्रबंधन की दिशा में कार्य कर रहे लोगों एवं समुदायों के प्रयासों की सराहना की। उन्होंने कहा, “आज का दिन उन लोगों की सराहना करने का भी दिन है जो सतत प्रथाओं में संलग्न हैं, जागरूकता को बढ़ावा देते हैं और संरक्षण की संस्कृति को पोषित करते हैं।”</p>
<p>विश्व जल दिवस प्रत्येक वर्ष 22 मार्च को मनाया जाता है। इसकी स्थापना संयुक्त राष्ट्र द्वारा वैश्विक जल संकट और मीठे जल संसाधनों के सतत प्रबंधन की आवश्यकता पर जागरूकता बढ़ाने के लिए की गई थी। प्रति वर्ष विश्व की सरकारें, संगठन और समुदाय इस दिन का उपयोग जल संबंधी चुनौतियों, जैसे कि जल की कमी, प्रदूषण और जलवायु परिवर्तन के प्रभावों पर प्रकाश डालने के लिए करते हैं।</p>
<p>भारत में विश्व की लगभग 18 प्रतिशत आबादी रहती है लेकिन इसके पास विश्व के मीठे पानी के संसाधनों का केवल चार प्रतिशत हिस्सा है और इसके कई क्षेत्रों को गंभीर जल संकट का सामना करना पड़ रहा है। जल जीवन मिशन जैसी सरकारी पहलों और बारिश जल संचयन और कुशल सिंचाई को बढ़ावा देने वाले अभियानों ने इन चुनौतियों से निपटने की कोशिश की है लेकिन विशेषज्ञ जनभागीदारी और व्यवहार परिवर्तन के महत्व पर बल देते हैं।</p>
<p>जलवायु विषमता के तीव्र होने और पानी की मांग बढ़ने के साथ, संरक्षण की आवश्यकता और भी ज्यादा जरूरी हो जाती है और नीति निर्माताओं और नागरिकों दोनों से इस आवश्यक संसाधन की रक्षा के लिए निर्णायक कार्रवाई करने की अपेक्षा की जाती है।</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>भारत</category>
                                            <category>Top-News</category>
                                    

                <link>https://dainiknavajyoti.com/leads/pm-modi-called-for-water-conservation-on-world-water-day/article-147413</link>
                <guid>https://dainiknavajyoti.com/leads/pm-modi-called-for-water-conservation-on-world-water-day/article-147413</guid>
                <pubDate>Sun, 22 Mar 2026 11:30:10 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://dainiknavajyoti.com/media/2026-03/pm-modi1.png"                         length="1191187"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Jaipur NM]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>कर्मभूमि से मातृभूमि अभियान से बदली जल संरक्षण की तस्वीर, प्रदेश में बनी 14,500 से अधिक जल संरचनाएं</title>
                                    <description><![CDATA[भजनलाल शर्मा के नेतृत्व में संचालित ‘कर्मभूमि से मातृभूमि’ अभियान प्रदेश में जल संरक्षण और भूजल पुनर्भरण की दिशा में मील का पत्थर साबित हो रहा। प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी के ‘कैच द रेन’ अभियान से प्रेरित इस पहल के तहत राजस्थान में जल को सहेजने की परम्परा को नई मजबूती मिली। राज्य में अब तक 14,500 से अधिक जल संरक्षण और रिचार्ज संरचनाओं का निर्माण किया जा चुका है, जिससे वर्षा जल संचयन को बढ़ावा मिला। ]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/jaipur/picture-of-water-conservation-changed-from-karmabhoomi-to-matribhoomi-campaign/article-135520"><img src="https://dainiknavajyoti.com/media/400/2025-12/1200-x-600-px-(4)6.png" alt=""></a><br /><p>जयपुर। मुख्यमंत्री भजनलाल शर्मा के नेतृत्व में संचालित ‘कर्मभूमि से मातृभूमि’ अभियान प्रदेश में जल संरक्षण और भूजल पुनर्भरण की दिशा में मील का पत्थर साबित हो रहा है। प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी के ‘कैच द रेन’ अभियान से प्रेरित इस पहल के तहत राजस्थान में जल को सहेजने की परम्परा को नई मजबूती मिली है। राज्य में अब तक 14,500 से अधिक जल संरक्षण और रिचार्ज संरचनाओं का निर्माण किया जा चुका है, जिससे वर्षा जल संचयन को बढ़ावा मिला है। अभियान का उद्देश्य प्रवासी राजस्थानियों को अपनी मातृभूमि से जोड़ते हुए जल संरक्षण के कार्यों में उनकी सक्रिय भागीदारी सुनिश्चित करना है। इसके लिए भामाशाहों, कॉरपोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी (सीएसआर) और क्राउड फंडिंग के माध्यम से चार वर्षों में लगभग 45,000 संरचनाओं के निर्माण का लक्ष्य रखा गया है।</p>
<p>प्रदेश के 41 जिलों की 11,195 ग्राम पंचायतों में ई-पंचायत मोबाइल एप के माध्यम से 42,081 रिचार्ज स्थलों का चयन किया गया, जिनमें से बड़ी संख्या में कार्य पूर्ण हो चुके हैं। अभियान की प्रभावी मॉनिटरिंग के लिए मुख्यमंत्री की अध्यक्षता में राज्य स्तरीय समिति का गठन किया गया है।<br />इसके साथ ही ‘वंदे गंगा जल संरक्षण–जन अभियान’ के माध्यम से जलाशयों की सफाई, मरम्मत और पौधारोपण जैसे कार्यों को भी गति मिली है, जिससे प्रदेश में जल संरक्षण आंदोलन को व्यापक जनसमर्थन मिल रहा है।</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>राजस्थान</category>
                                            <category>जयपुर</category>
                                    

                <link>https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/jaipur/picture-of-water-conservation-changed-from-karmabhoomi-to-matribhoomi-campaign/article-135520</link>
                <guid>https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/jaipur/picture-of-water-conservation-changed-from-karmabhoomi-to-matribhoomi-campaign/article-135520</guid>
                <pubDate>Wed, 10 Dec 2025 18:32:05 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://dainiknavajyoti.com/media/2025-12/1200-x-600-px-%284%296.png"                         length="1303700"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Jaipur PS]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>हर व्यक्ति को जल संरक्षण से है जोड़ा</title>
                                    <description><![CDATA[भूजल ने कई दशकों से देश की खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है। यह लाखों नलकूपों के माध्यम से ‘हरित क्रांति’ की सफलता सुनिश्चित करने में प्रमुख संचालक सिद्ध हुआ है। ]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://dainiknavajyoti.com/opinion/man-connected-with-water-conservation/article-7154"><img src="https://dainiknavajyoti.com/media/400/2022-04/water-copy.jpg" alt=""></a><br /><p>भूजल ने कई दशकों से देश की खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है। यह लाखों नलकूपों के माध्यम से ‘हरित क्रांति’ की सफलता सुनिश्चित करने में प्रमुख संचालक सिद्ध हुआ है। यह सीमित संसाधन वर्तमान में 60 प्रतिशत से अधिक कृषि की सिंचाई, 85 प्रतिशत ग्रामीण पेयजल आपूर्ति और 50 प्रतिशत से अधिक शहरी जल आपूर्ति की जरूरतों को पूरा करता है। राष्ट्रपति द्वारा 29 मार्च को जल शक्ति अभियान कैच द रेन-2022 का शुभारम्भ किया गया था। यह तीसरा वर्ष है, जब देश वर्षा जल के संरक्षण और भूजल पुनर्भरण के लिए एक जन आंदोलन का मिशन मोड में आयोजन कर रहा है। प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी के नेतृत्व में और उनकी प्रेरणा से, जल शक्ति अभियान को पहली बार वर्ष 2019 में सभी को ‘वर्षा के लिए तैयार करने’ के विजन के साथ शुरू किया गया था, ताकि हम वर्षाजल का अधिक से अधिक भण्डारण और उपयोग कर सकें तथा हमारे भूजल भंडार को फिर से भरा भी जा सके।</p>
<p>भूजल को कभी-कभी अदृश्य संसाधन कहा जाता है। हर कोई इसका इस्तेमाल करता है। यह ज्यादातर मामलों में नि:शुल्क है और उन लोगों को उपलब्ध है, जो इन स्रोतों तक पहुंच पाते हैं, या जिनके पास इसे प्राप्त करने के साधन मौजूद हैं। यह झीलों, आर्द्रभूमि और जंगल जैसे महत्वपूर्ण पारितंत्र को बनाए रखता है। भारत दुनिया में भूजल का सबसे बड़ा उपयोगकर्ता है और उपलब्ध वैश्विक संसाधनों के एक चौथाई से अधिक का उपयोग करता है। भूजल ने कई दशकों से देश की खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है। यह लाखों नलकूपों के माध्यम से ‘हरित क्रांति’ की सफलता सुनिश्चित करने में प्रमुख संचालक सिद्ध हुआ है। यह सीमित संसाधन वर्तमान में 60 प्रतिशत से अधिक कृषि की सिंचाई, 85 प्रतिशत ग्रामीण पेयजल आपूर्ति और 50 प्रतिशत से अधिक शहरी जल आपूर्ति की जरूरतों को पूरा करता है। भूजल के बढ़ते उपयोग और पुनर्भरण से अधिक दोहन के परिणामस्वरूप इस मूल्यवान संसाधन के भण्डार में महत्वपूर्ण कमी आयी है। बड़े पैमाने पर आजीविका के नुकसान से लेकर प्रवासी लोगों के लिए सुरक्षित पेयजल की उपलब्धता में कमी से जुड़े स्वास्थ्य मुद्दों तक, जल-संकट का गंभीर प्रभाव पड़ा है। जलवायु परिवर्तन के कारण यह समस्या और गंभीर हो जाती है, क्योंकि यह वर्षा के पैटर्न को अनिश्चित बनाता है और भूजल पुनर्भरण को नकारात्मक रूप से प्रभावित करता है। वर्तमान में, देश के लगभग एक तिहाई भू-जल संसाधन विभिन्न स्तरों के संकट झेल रहे हैं। छोटे एवं सीमांत किसान, महिलाएं और समाज के कमजोर वर्ग, भूजल की कमी और दूषित जल का सबसे ज्यादा नुकसान सहते हैं।</p>
<p>इस समस्या के समाधान के लिए प्रधानमंत्री की प्रेरणा से भारत सरकार ने 2019 में जल शक्ति अभियान (जेएसए) की शुरूआत की। प्रधानमंत्री ने स्वयं सभी राज्यों के मुख्यमंत्रियों और केंद्र शासित प्रदेशों तथा सभी पंचायतों के अग्रणी कर्मियों को पत्र लिखा एवं उनसे अपने-अपने क्षेत्रों में अभियान को नेतृत्व प्रदान करने का अनुरोध किया। यह मिशन मोड में एक समयबद्ध जल संरक्षण अभियान था, जिसे देश में जल-संकट झेल रहे 256 जिलों के 1,592 ब्लॉकों में जुलाई-नवंबर 2019 की अवधि के दौरान लागू किया गया था। ये ब्लॉक भूजल के सन्दर्भ में संकटग्रस्त या अत्यधिक उपयोग किये जाने की श्रेणी में आते हैं, जहां संचय होने की तुलना में भूजल को अधिक मात्रा में निकाला जा रहा था। जेएसए, भारत सरकार और राज्य सरकारों के विभिन्न मंत्रालयों का एक परस्पर सहयोगी प्रयास थाए जिसका संचालन जल शक्ति मंत्रालय के पेयजल और स्वच्छता विभाग द्वारा किया जा रहा था। इस अभियान के दौरान, भारत सरकार के अधिकारियों, भूजल विशेषज्ञों और वैज्ञानिकों ने पांच लक्षित कार्यों के त्वरित कार्यान्वयन पर ध्यान केंद्रित करते हुए जल संरक्षण और जल संसाधन प्रबंधन के लिए भारत के सबसे जल-संकटग्रस्त जिलों में राज्यों और जिला अधिकारियों के साथ मिलकर काम किया। जेएसए का उद्देश्य व्यापक प्रचार-प्रसार और समुदायों की भागीदारी के माध्यम से जल संरक्षण को जन-आंदोलन बनाना है।</p>
<p>जेएसए ने पांच बिन्दुओं पर ध्यान केंद्रित किया। जल संरक्षण और वर्षा जल संचयन, पारंपरिक और अन्य जल निकायों का पुनरुद्धार, पानी का पुन: उपयोग और संरचनाओं का पुनर्भरण, वाटरशेड विकास और गहन वनीकरण। इसके अलावा, विशेष कार्यक्रमों में ब्लॉक जल संरक्षण योजनाओं और जिला जल संरक्षण योजनाओं का निर्माण, कृषि विज्ञान केंद्र मेलों का आयोजन, शहरी अपशिष्ट जल का पुन: उपयोग और सभी गांवों के लिए 3 डी रूपरेखा मानचित्रण आदि शामिल हैं।राज्यों ने कई स्रोतों से संसाधनों का इस्तेमाल किया। यह निर्धारित किया गया था कि मनरेगा निधि का कम से कम 60 प्रतिशत प्राकृतिक संसाधन प्रबंधन गतिविधियों, मुख्य रूप से जल संरक्षण पर खर्च किया जाना चाहिए। पंद्रहवें वित्त आयोग अनुदान, कैम्पा निधि, सीएसआर संसाधनों का उपयोग इन कार्यक्रमों को निधि देने के लिए किया गया था। 2019 में सभी हितधारकों के संयुक्त प्रयासों से 2.73 लाख जल संरक्षण और वर्षा जल संचयन संरचनाओं का निर्माण हुआ, 45,000 जल निकायों/टैंकों का पुनरूद्धार किया गया, 1.43 लाख पुन: उपयोग और पुनर्भरण संरचनाओं का निर्माण हुआए 1.59 लाख वाटरशेड विकास संबंधी कार्य पूरे किये गएए 12.36 करोड़ पौधे लगाये गए और 1372 ब्लॉक जल संरक्षण योजनाओं की तैयारी की गयी।</p>
<p><strong>- गजेंद्र सिंह शेखावत, केंद्रीय कैबिनेट मंत्री</strong><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>ओपिनियन</category>
                                    

                <link>https://dainiknavajyoti.com/opinion/man-connected-with-water-conservation/article-7154</link>
                <guid>https://dainiknavajyoti.com/opinion/man-connected-with-water-conservation/article-7154</guid>
                <pubDate>Fri, 01 Apr 2022 14:25:24 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://dainiknavajyoti.com/media/2022-04/water-copy.jpg"                         length="107798"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Administrator]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>जल संरक्षण के लिए विभिन्न उपाय कर रही है सरकार : मोदी</title>
                                    <description><![CDATA[सरकार जल संरक्षण के लिए विभिन्न उपाय कर रही है। प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी ने विश्व जल दिवस पर पानी की हर एक बूंद को बचाने के संकल्प को दोहराते हुए कहा कि कि विश्व जल दिवस पर हम पानी की हर बूंद को बचाने के अपने संकल्प को दोहराएं। ]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://dainiknavajyoti.com/leads/modi-appreciates-peoples-working-for-water-conservation/article-6526"><img src="https://dainiknavajyoti.com/media/400/2022-03/modi.jpg02-copy6.jpg" alt=""></a><br /><p>नई दिल्ली। सरकार जल संरक्षण के लिए विभिन्न उपाय कर रही है। प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी ने विश्व जल दिवस पर पानी की हर एक बूंद को बचाने के संकल्प को दोहराते हुए कहा कि कि विश्व जल दिवस पर हम पानी की हर बूंद को बचाने के अपने संकल्प को दोहराएं। मोदी ने ट्वीट किया कि हमारा देश जल संरक्षण और नागरिकों तक स्वच्छ पेयजल पहुंचाने के लिए जल जीवन मिशन जैसे अनेक उपाय कर रहा है। उन्होंने कहा कि यह खुशी की बात है कि पिछले कुछ वर्षो के दौरान जल संरक्षण ने जनांदलोन का रूप ले लिया है और इसके तहत समूचे देश में नये नये तरीके से प्रयास किये जा रहे हैं।</p>
<p>एक अन्य ट्वीट में उन्होंने कहा कि माताओं और बहनों के जीवन को आसान बनाने में जल जीवन मिशन अत्यंत प्रभावी साबित हो रहा है। जन-जन की भागीदारी से घर-घर नल से जल पहुंचाने का संकल्प पूरा होगा। उन्होंने जल संरक्षण के लिए काम करने वाले हर व्यक्ति तथा संगठन की भी सराहना की। प्रधानमंत्री ने जल संरक्षण को बढाते हुए ग्रह पर जीवन को सतत बनाने में योगदान देने की भी अपील की। उन्होंने कहा कि पानी की हर बूंद हमारे लोगों की मदद करती है और प्रगति में तेजी लाने का काम करती है।</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>भारत</category>
                                            <category>Top-News</category>
                                    

                <link>https://dainiknavajyoti.com/leads/modi-appreciates-peoples-working-for-water-conservation/article-6526</link>
                <guid>https://dainiknavajyoti.com/leads/modi-appreciates-peoples-working-for-water-conservation/article-6526</guid>
                <pubDate>Tue, 22 Mar 2022 12:32:33 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://dainiknavajyoti.com/media/2022-03/modi.jpg02-copy6.jpg"                         length="159247"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Jaipur]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        