<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://dainiknavajyoti.com/radio/tag-28763" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>Dainik Navajyoti Rising Rajasthan RSS Feed Generator</generator>
                <title>radio - Dainik Navajyoti Rising Rajasthan</title>
                <link>https://dainiknavajyoti.com/tag/28763/rss</link>
                <description>radio RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>पॉडकास्ट के नए रूप में आज भी जी रहा रेडियो</title>
                                    <description><![CDATA[आकाशवाणी शब्द पर क्षणभर ठहर कर विचार करें तो इसमें एक समूची सभ्यतागत कल्पना छिपी मिलती है। आकाश से अवतरित होने वाली वाणी, वह स्वर जिसका कोई भौतिक स्रोत दृष्टिगोचर नहीं होता, जो अदृश्य से उतरकर मनुष्य के श्रवण तक पहुंचता है। ]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://dainiknavajyoti.com/opinion/radio-is-still-alive-today-in-the-new-form-of/article-160651"><img src="https://dainiknavajyoti.com/media/400/2026-07/1200-x-600-px)-(1)82.png" alt=""></a><br /><p class="MsoNormal"><span style="font-family:Mangal, serif;">आकाशवाणी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">शब्द</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">क्षणभर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ठहर कर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विचार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करें</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इसमें</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">समूची</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सभ्यतागत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कल्पना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">छिपी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मिलती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आकाश</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">से</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अवतरित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">होने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाली</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाणी</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">वह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्वर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जिसका</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कोई</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भौतिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्रोत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दृष्टिगोचर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नहीं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">होता</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">जो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अदृश्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">से</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उतरकर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मनुष्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">श्रवण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पहुंचता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भारतीय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चिंतन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अवधारणा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नवीन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नहीं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">थी।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पुराणों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उपनिषदों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">शब्द</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ब्रह्म</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ही</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रूप</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">माना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">गया</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">नाद</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सृष्टि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आदि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तत्व</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कहा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">गया</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">देवताओं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अशरीरी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाणी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कल्पना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सदियों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">से</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भारतीय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मानस</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रची</span>-<span style="font-family:Mangal, serif;">बसी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रही</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जब</span> 1927 <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आधुनिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तकनीक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इस</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पौराणिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बिंब</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यथार्थ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">धरातल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उतारा</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">तो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">शायद</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ही</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">किसी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कल्पना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">होगी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आविष्कार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आगे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चलकर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पराधीन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">राष्ट्र</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सामूहिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चेतना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">गढ़ने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">माध्यम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बनेगा।</span> 23 <span style="font-family:Mangal, serif;">जुलाई</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्मरण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">किया</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जाने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाला</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">राष्ट्रीय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रसारण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दिवस</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इसलिए</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">केवल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तिथि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नहीं</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">बल्कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उस</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">क्षण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उत्सव</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जब</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मनुष्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्वर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पहली</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">देश</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">काल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सीमाओं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लांघकर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">साथ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अगणित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">श्रोताओं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पहुंचने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">समर्थ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हुआ।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इंडियन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ब्रॉडकास्टिंग</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कंपनी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उस</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दिन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बंबई</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">से</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रसारण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आरंभ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">किया</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">वह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भले</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ही</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सीमित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">साधनों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सीमित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">श्रोताओं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सिमटा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रहा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हो</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">किंतु</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उसमें</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भविष्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सामर्थ्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अंतर्निहित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">थी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आगे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चलकर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करोड़ों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भारतीयों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">साझा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्मृति</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रचने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाली</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">थी।</span></p>
<p class="MsoNormal"><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">बहुभाषिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चेतना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाहक : </span></strong></p>
<p class="MsoNormal">1930 <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">निजी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कंपनी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">परिसमापन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पश्चात</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जब</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">शासन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रसारण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सुविधाओं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दायित्व</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्वयं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ग्रहण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">किया</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">तो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">माध्यम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">राजकीय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उत्तरदायित्व</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">गया</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">केवल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाणिज्यिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उपक्रम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नहीं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रहा।</span> 1936 <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ऑल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इंडिया</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रेडियो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> 1957 <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आकाशवाणी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नामकरण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">होने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संस्था</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">क्रमशः</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भारत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बहुभाषिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चेतना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाहक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बनती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चली</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">गई।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">किंतु</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इस</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संस्थागत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विकास</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">से</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कहीं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अधिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मर्मस्पर्शी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">क्षण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जब</span> 1947 <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जवाहरलाल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नेहरू</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> '<span style="font-family:Mangal, serif;">ट्रिस्ट</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विद</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">डेस्टिनी</span>' <span style="font-family:Mangal, serif;">भाषण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रेडियो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तरंगों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सहारे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">राष्ट्र</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कोने</span>-<span style="font-family:Mangal, serif;">कोने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पहुंचा।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उस</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रात्रि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करोड़ों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भारतीय</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">जिन्होंने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">परस्पर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दूसरे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कभी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">देखा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नहीं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">था</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">एक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ही</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्वर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">श्रवण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करते</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हुए</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">साथ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्वतंत्रता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उस</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पावन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">क्षण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रविष्ट</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रहे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">थे।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यही</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रेडियो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सर्वोपरि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सामर्थ्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दृश्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अभाव</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एकत्व</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रचना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सकता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जहां</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चित्र</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अवलोकन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हेतु</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एकाग्रता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अपेक्षित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">वहीं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ध्वनि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">खेत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">श्रम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करते</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हुए</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">चूल्हे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">समीप</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बैठे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हुए</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">अथवा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पथ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चलते</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हुए</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">साथ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सकती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यही</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कारण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्वाधीनता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्राप्ति</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पश्चात</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दशकों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कृषि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उपज</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मूल्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बताने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">से</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लेकर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्वास्थ्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">शिक्षा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संबंधी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जानकारी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पहुंचाने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तक</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">आकाशवाणी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उस</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भारत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अपने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आंचल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">समेटा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जहां</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">साक्षरता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विद्युत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दोनों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दुर्लभ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">थीं।</span></p>
<p class="MsoNormal"><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">श्रुति</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ध्वनि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">परंपरा :</span></strong></p>
<p class="MsoNormal"><span style="font-family:Mangal, serif;">भारतीय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">परंपरा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रवृत्ति</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सर्वथा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नवीन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नहीं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वेदों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">श्रुति</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संज्ञा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">गई</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">अर्थात</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ज्ञान</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">केवल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">श्रवण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">से</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अग्रसर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">होता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रहा</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">बिना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लिपि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">बिना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दृश्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">केवल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्वर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्मृति</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सहारे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पीढ़ी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पीढ़ी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संचरित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">होता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रहा।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आनंदवर्धन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">काव्यशास्त्र</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ध्वनि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सिद्धांत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रतिपादित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करते</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हुए</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कहा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">था</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उत्कृष्ट</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">काव्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">शब्दों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">शाब्दिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अर्थ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नहीं</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">अपितु</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उनसे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">व्यंजित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">होने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाली</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रतिध्वनि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">निहित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">होता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रेडियो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मानो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आधुनिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तकनीक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सहारे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उसी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">श्रुति</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ध्वनि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">परंपरा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नवीन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">युग</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पुनर्जीवित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">किया</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">जहां</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ज्ञान</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पुनः</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">श्रवण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कर्म</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">से</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">गुजरकर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मनुष्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पहुंचने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लगा।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रेडियो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अदृश्यता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ही</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उसका</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सर्वप्रमुख</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तात्विक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">गुण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दूरदर्शन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आज</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दृश्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">माध्यम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दर्शक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सुनिश्चित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">छवि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सौंप</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">देते</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">जबकि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रेडियो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">श्रोता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कल्पनाशक्ति</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मुक्त</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">छोड़</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">देता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जब</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कोई</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उद्घोषक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">समाचार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाचन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अथवा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कोई</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">गायक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">गीत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">गाता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">तो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">श्रोता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अपने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अंतर्मन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उसका</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मुखमंडल</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">उसका</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">परिवेश</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्वयं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रचता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सहभागिता</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">कल्पनाशीलता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दिया</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">गया</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">निमंत्रण</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">दृश्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">माध्यमों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रायः</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विलुप्त</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जाता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इसके</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">साथ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ही</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रेडियो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रकार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जनतांत्रिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">समता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विद्यमान</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span></p>
<p class="MsoNormal"><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">एफएम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रसारण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आरंभ :</span></strong></p>
<p class="MsoNormal"><span style="font-family:Mangal, serif;">आज</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जब</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रौद्योगिकी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संचालित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मनोरंजन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यांत्रिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चयन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">युग</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रहे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">तब</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रेडियो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जनतांत्रिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्वभाव</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मूल्यवान</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रतीत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">होता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नवीन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">माध्यम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रत्येक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">व्यक्ति</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उसकी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">निजी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रुचि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अनुरूप</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पृथक</span>-<span style="font-family:Mangal, serif;">पृथक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सामग्री</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">परोसते</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">जिससे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">साझा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सार्वजनिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अनुभव</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">निरंतर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">खंडित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">होता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रहा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रेडियो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इसके</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विपरीत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आज</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">साझा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">समय</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">एक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">साझा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तरंग</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अगणित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">श्रोताओं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एकत्र</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सामर्थ्य</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रखता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संयोग</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उल्लेखनीय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भारत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एफएम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रसारण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आरंभ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">इसी</span> 23 <span style="font-family:Mangal, serif;">जुलाई</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तिथि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span>, 1977 <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">चेन्नई</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">से</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हुआ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">था</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">अर्थात</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रथम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रसारण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ठीक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पचास</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वर्ष</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पश्चात</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उसी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दिवस</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रेडियो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">प्रौद्योगिकी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नवीन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अध्याय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उद्घाटित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">किया।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सामुदायिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रेडियो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">केंद्र</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आज</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दूरस्थ</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">क्षेत्रों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">शिक्षा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जागरूकता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दायित्व</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">निभा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रहे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">तो</span> '<span style="font-family:Mangal, serif;">मन</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बात</span>' <span style="font-family:Mangal, serif;">जैसे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कार्यक्रम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उसी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">परंपरा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">को</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अग्रसर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">करते</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जिसकी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नींव</span> 1927 <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पड़ी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">थी</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">जहां</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">शासनाध्यक्ष</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्वर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सीधे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">नागरिक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">तक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पहुंचता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आपदा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आपातकाल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">क्षणों</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">में</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">जब</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विद्युत</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">और</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अंतरजाल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सेवाएं</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अवरुद्ध</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">जाती</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">तब</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बैटरी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">संचालित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">एक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लघु</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रेडियो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यंत्र</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भरोसे</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">का</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अंतिम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आश्रय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">बना</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रहता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है।</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">शतवर्षीय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">होने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">की</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">दहलीज़</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">पर</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">खड़ा</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भारतीय</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रेडियो</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आज</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हमें</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">यही</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">स्मरण</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कराता</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">कि</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">आकाश</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">से</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अवतरित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">होने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाली</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">वाणी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अब</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">भी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उतनी</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">ही</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">मूल्यवान</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">है</span>, <span style="font-family:Mangal, serif;">केवल</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">उसके</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">माध्यम</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">रूपांतरित</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हुए</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं।</span></p>
<p class="MsoNormal"><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">-देवेन्द्रराज</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">सुथार</span></strong></p>
<p class="MsoNormal"><strong><span style="font-family:Mangal, serif;">यह</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">लेखक</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">के</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">अपने</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">विचार</span> <span style="font-family:Mangal, serif;">हैं।</span></strong></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>ओपिनियन</category>
                                    

                <link>https://dainiknavajyoti.com/opinion/radio-is-still-alive-today-in-the-new-form-of/article-160651</link>
                <guid>https://dainiknavajyoti.com/opinion/radio-is-still-alive-today-in-the-new-form-of/article-160651</guid>
                <pubDate>Thu, 23 Jul 2026 10:53:35 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://dainiknavajyoti.com/media/2026-07/1200-x-600-px%29-%281%2982.png"                         length="1222125"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Jaipur KD]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>रेडियो का आविष्कार : एक नई क्रांति की शुरुआत</title>
                                    <description><![CDATA[रेडियो का इतिहास किसी एक आविष्कारक की कहानी नहीं, बल्कि मानव जिज्ञासा और निरंतर प्रयोग की सामूहिक यात्रा की कहानी है। ]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://dainiknavajyoti.com/opinion/the-invention-of-radio-marked-the-beginning-of-a-new/article-143010"><img src="https://dainiknavajyoti.com/media/400/2026-02/(12200-x-600-px)-(24).png" alt=""></a><br /><p>रेडियो का इतिहास किसी एक आविष्कारक की कहानी नहीं, बल्कि मानव जिज्ञासा और निरंतर प्रयोग की सामूहिक यात्रा की कहानी है। यह यात्रा उस समय शुरू हुई, जब मनुष्य ने पहली बार सोचा कि क्या आवाज भी हवा में बिना तार के भेजी जा सकती है। उन्नीसवीं सदी के वैज्ञानिकों ने इस प्रश्न को गंभीरता से लिया। जेम्स क्लर्क मैक्सवेल ने विद्युत चुंबकीय तरंगों का सिद्धांत दिया, हेनरिक हर्ट्ज़ ने इन तरंगों के अस्तित्व को प्रयोगों के माध्यम से सिद्ध किया और फिर कई वैज्ञानिकों ने इन तरंगों को संदेशवाहक बनाने का काम आगे बढ़ाया। इसी शृंखला में गुग्लिएल्मो मार्कोनी का नाम सामने आता है, जिन्होंने इन तरंगों के माध्यम से संदेश भेजकर रेडियो के व्यावहारिक रूप को जन्म दिया।</p>
<p><strong>विज्ञान का चमत्कार था : </strong></p>
<p>बीसवीं सदी के आरंभ में न केवल संकेत, बल्कि मानवीय आवाज और संगीत भी हवा की अदृश्य लहरों पर चलने लगे। यह विज्ञान का चमत्कार था, लेकिन कुछ ही दशकों में यह समाज का परिचित और आत्मीय साथी बन गया। रेडियो के आविष्कार का मूल उत्स साधारण नहीं था। यह केवल तकनीकी जिज्ञासा नहीं थी कि तरंगें कितनी दूर तक जाएंगी, बल्कि यह भी कि मनुष्य एक दूसरे से कैसे जुड़े रहेंगे। तार बिछाने की सीमाएं थीं, टेलीग्राफ और टेलीफोन महंगे और सीमित थे। रेडियो ने बिना तार के संवाद की संभावना पैदा की। जहाज़ों, सैनिकों और दूरस्थ क्षेत्रों तक संदेश पहुंचाना संभव हुआ। धीरे धीरे इस तकनीक ने प्रयोगशालाओं की दीवारें लांघीं और घरों तक पहुंच गई।</p>
<p><strong>दिलों में जगह बनाई :</strong></p>
<p>परंतु प्रश्न केवल यह नहीं है कि रेडियो कैसे बना अधिक महत्वपूर्ण यह है कि इसने लोगों के दिलों में जगह कैसे बना ली। इसका उत्तर बहुत सरल भी है और गहरा भी। रेडियो ने मनुष्य की सबसे मूल अनुभूति आवाज को अपने केंद्र में रखा। मनुष्य के लिए आवाज़ हमेशा से निकटता और भरोसे का प्रतीक रही है। मां की लोरी, किसान की पुकार, बाज़ार की चहल पहल और प्रेम की फुसफुसाहट सब आवाज में ही बसे हैं। रेडियो ने इन्हें मशीन के भीतर कैद नहीं किया, बल्कि तरंगों पर सवार कर दूर दूर तक पहुंचा दिया। जब किसी अनजाने शहर में बैठा उद्घोषक कोई गीत सुनाता या खबर पढ़ता, तो वह श्रोता के कमरे का हिस्सा बन जाता। यही निकटता रेडियो को सिर्फ एक यंत्र नहीं रहने देतीय वह साथी बन जाता है। रेडियो दिलों में इसलिए भी बसा क्योंकि उसने देखने से पहले सुनना सिखाया।</p>
<p><strong>संचार का लोकतंत्रीकरण :</strong></p>
<p>टीवी और मोबाइल चित्रों के माध्यम हैं, जबकि रेडियो कल्पना का माध्यम है। रेडियो पर कहानी सुनने वाला बच्चा अपने मन में पात्रों के चेहरे रचता है। गीत सुनने वाला श्रोता अपनी स्मृतियों के साथ उसे जोड़ लेता है। रेडियो के सुनने का अनुभव बहुत व्यक्तिगत लगता है। लाखों लोग एक ही कार्यक्रम सुनते हैं, पर हर श्रोता उसे अपने हिसाब से जीता है। यह भी याद रखना चाहिए कि रेडियो का प्रसार उन समाजों में हुआ, जहां पढ़ना लिखना अभी सबके लिए सहज नहीं था। इसलिए रेडियो ने उन्हें भी दुनिया से जोड़ा जो किताबें नहीं पढ़ सकते थे या अखबार नहीं खरीद सकते थे। यह माध्यम सस्ता था, बिजली के बिना भी चल जाता था और किसी विशेष कौशल की आवश्यकता नहीं थी। इसने संचार के लोकतंत्रीकरण में बड़ी भूमिका निभाई।</p>
<p><strong>भाषाओं का सम्मान किया :</strong></p>
<p>रेडियो ने लोगों के दिलों में जगह इसलिए भी बनाई क्योंकि वह जीवन के हर छोटे बड़े क्षण का साक्षी बना। सुबह के भक्ति संगीत से लेकर रात के फिल्मी गीतों तक, खेत में काम करते किसान से लेकर फैक्ट्री में कामगार तक, हर कोई कहीं न कहीं रेडियो की धुन से जुड़ा। युद्धकाल हो या शांति का समय, चुनाव हो या त्योहार, रेडियो हमेशा साथ रहा। आपदाओं के समय जब अन्य संचार माध्यम बंद हो जाते,तब रेडियो चेतावनी और राहत का संदेशवाहक बनकर खड़ा रहता। इस भरोसे ने उसे केवल तकनीक नहीं रहने दिया वह सुरक्षा और सहारे की भावना से भी जुड़ गया। एक और बड़ा कारण यह है कि रेडियो ने बोलियों और भाषाओं का सम्मान किया। उसने स्थानीयता को स्थान दिया। लोकगीत,लोककथाएं, सूफी और भक्ति परंपराएं रेडियो के माध्यम से नई पीढ़ियों तक पहुंचीं। जब कोई श्रोता अपनी भाषा में अपनी ही तरह का गीत सुनता है तो उसे लगता है कि यह माध्यम उसका है।</p>
<p><strong>रेडियो विश्वास का नाम है :</strong></p>
<p>रेडियो का आविष्कार विज्ञान की उपलब्धि था,लेकिन उसका अपनापन मनुष्य की अनुभूति की देन है। रेडियो यह प्रमाणित करता है कि कभी कभी अदृश्य माध्यम ही हमारी आंतरिक दुनिया के सबसे निकट पहुंच जाते हैं। अंततः कहा जा सकता है कि रेडियो ने तकनीकी चमत्कार से शुरू होकर भावनात्मक सम्बन्ध तक की यात्रा तय की। उसने यह साबित किया कि तरंगों पर चलने वाली आवाज भी मनुष्यों के बीच पुल बना सकती है। यह पुल समय, दूरी और वर्ग की सीमाएं पार कर जाता है। शायद इसी वजह से रेडियो आज भी केवल मशीन नहीं, स्मृति, विश्वास और साथ का नाम है। यही वह कारण है कि उसके आविष्कार की कहानी केवल विज्ञान के इतिहास का अध्याय नहीं, बल्कि समाज के साझा मन की कहानी भी है।</p>
<p><strong>-देवेन्द्रराज सुथार</strong><br /><strong>यह लेखक के अपने विचार हैं।</strong></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>ओपिनियन</category>
                                    

                <link>https://dainiknavajyoti.com/opinion/the-invention-of-radio-marked-the-beginning-of-a-new/article-143010</link>
                <guid>https://dainiknavajyoti.com/opinion/the-invention-of-radio-marked-the-beginning-of-a-new/article-143010</guid>
                <pubDate>Fri, 13 Feb 2026 12:15:36 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://dainiknavajyoti.com/media/2026-02/%2812200-x-600-px%29-%2824%29.png"                         length="501194"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Jaipur KD]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>पैंथरों की हरकत पर नजर रखेगा जीएसएस रेडियो कॉलर</title>
                                    <description><![CDATA[मुकुंदरा हिल्स टाइगर रिजर्व में  पैंथरों की संख्या करीब 100 तक  है।]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/kota/gss-radio-collars-will-monitor-the-panthers--movements/article-139908"><img src="https://dainiknavajyoti.com/media/400/2026-01/1200-x-600-px)-(1200-x-600-px)37.png" alt=""></a><br /><p>कोटा। मुकुंदरा हिल्स टाइगर रिजर्व में तेंदुआ यानि पैंथर की तादात लगातार बढ़ती जा रही है। ऐसे में कोटा के शहरी क्षेत्र में भी अब इनकी आवाजाही होने लगी है। इस कारण वन विभाग की ओर शहर में इनके मूवमेंट पर नजर रखने के लिए पैंथरों के गले में स्वदेशी जीएसएस रेडियो कॉलर लगाया जाएगा। पैंथर एक चालाक और ताकतवर शिकारी है, जो दिन के उजाले और रात के अंधेरे में भी शिकार करने में माहिर है। मुकुंदरा हिल्स टाइगर रिजर्व में अब इनकी संख्या करीब 100 तक पहुंच चुकी है, जो अच्छे जंगल और भरपूर शिकार की वजह से तेजी से बढ़ रही है, लेकिन ये तेंदुए अब जंगल की सीमा पार कर कोटा शहर की ओर कदम बढ़ा रहे हैं। तेंदुए (पैंथर) अक्सर शहर के थर्मल प्लांट, राजस्थान टेक्निकल यूनिवर्सिटी और श्रीनाथपुरम जैसे इलाकों में नजर आ जाते हैं।</p>
<p><strong>इन पैंथरों पर ही लगेगा रेडियो कॉलर</strong><br />तेंदुओं के बढ़ते मूवमेंट से इंसानों और पैंथरों के बीच टकराव का खतरा बढ़ रहा है, इसलिए वन विभाग ने एक सरल लेकिन प्रभावी कदम उठाया है। कुछ चुनिंदा पैंथरों के गले में भारत में ही बना हल्का जीएसएम रेडियो कॉलर लगाया जाएगा। यह छोटा-सा कॉलर मोबाइल नेटवर्क से काम करता है और पैंथर की हर हरकत को ट्रैक कर बताता है कि वो शहर की तरफ क्यों और कब जा रहे हैं, अगर यह योजना सफल हुई, तो इससे न सिर्फ पैंथरों की सुरक्षा होगी, बल्कि लोगों को भी खतरे से बचाया जा सकेगा। उपवन संरक्षक (डीसीएफ) मुथु सोमासुंदरम ने बताया कि सभी पैंथरों पर कॉलर लगाना संभव नहीं है, इसलिए केवल उन पैंथरों को कॉलर लगाया जाएगा जो बार-बार शहरी या आबादी वाले क्षेत्रों में घूमते हैं या मनुष्यों से टकराव का कारण बनते हैं। उन्होंने कहा कि हमारा मुख्य उद्देश्य शहरी सीमा में विचरण करने वाले पैंथरों की निगरानी करना है। इससे उनके मूवमेंट रूट का पता चलेगा और यह भी समझ आएगा कि वे शहर की ओर क्यों आ रहे हैं।</p>
<p><strong>पैंथर की लोकेशन होगी रीयल-टाइम में ट्रैक</strong><br />विभागीय अधिकारियों के अनुसार इसके लिए बेंगलुरु की कंपनी आर्कटुरस द्वारा विकसित स्वदेशी जीएसएम बेस्ड रेडियो कॉलर का परीक्षण शुरू किया गया है। कंपनी ने ट्रायल के लिए एक कॉलर मुकुंदरा हिल्स टाइगर रिजर्व को उपलब्ध कराया है। इस कॉलर की कीमत 40 से 50 हजार रुपये है, जो विदेशी कॉलरों की तुलना में बहुत किफायती है। यह रेडियो कॉलर पूरी तरह मोबाइल नेटवर्क यानी जीएसएम पर आधारित है। इसमें एक सिम कार्ड लगा होता है, जो पैंथर की लोकेशन को रीयल-टाइम में ट्रैक करने में मदद करता है। यदि मोबाइल नेटवर्क उपलब्ध नहीं होता, तो यह काम नहीं करता, लेकिन शहरी इलाकों के आसपास नेटवर्क अच्छा होने से यह काफी प्रभावी साबित होगा। इस कॉलर का वजन केवल 500 ग्राम के आसपास है, जो पैंथर के गले के आकार के अनुरूप है। वहीं, टाइगरों के लिए इस्तेमाल होने वाला रेडियो कॉलर जीपीएस बेस्ड होता है, जिसका वजन 1 किलो से अधिक है और कीमत 7 से 8 लाख रुपए तक पहुंच जाती है। जीपीएस कॉलर सैटेलाइट के जरिए काम करता है और मोबाइल नेटवर्क पर निर्भर नहीं होता है। पैंथर छोटे आकार के होते हैं, इसलिए उनके लिए हल्का और सस्ता कॉलर ज्यादा उपयुक्त है।</p>
<p><strong>शहर में इन क्षेत्रों में पैंथरों का मूवमेंट</strong><br />कोटा शहर में पैंथरों का मूवमेंट कई जगहों पर नियमित रूप से देखा जा रहा है। इनमें थर्मल पावर प्लांट के आसपास, राजस्थान टेक्निकल यूनिवर्सिटी के नजदीक, श्रीनाथपुरम इलाका और आर्मी एरिया प्रमुख हैं। अभी तक पैंथरों से कोई बड़ा कॉन्फ्लिक्ट नहीं हुआ है, लेकिन सतर्कता जरूरी है। यदि कोई घटना होती है, तो पैंथर को ट्रैंक्विलाइज (बेहोश) करके इस रेडियो कॉलर को उसके गले में पहना दिया जाएगा। इससे उसकी आगे की गतिविधियों पर नजर रखी जा सकेगी। विभागीय अधिकारियों के अनुसार फिलहाल यह योजना परीक्षण चरण में है। यदि ट्रायल सफल रहा तो और अधिक जीएसएम बेस्ड स्वदेशी कॉलर मंगाए जाएंगे। यह पूरी तरह भारतीय तकनीक है. यदि सफल हुई तो प्रदेश के अन्य क्षेत्रों में भी इसका इस्तेमाल किया जा सकेगा। पुरानी गणना के अनुसार मुकुंदरा हिल्स टाइगर रिजर्व में 95 से 100 पैंथर थे, लेकिन यह आंकड़ा कुछ साल पुराना है। वर्तमान में पैंथर सेंसस चल रहा है और मई तक नई रिपोर्ट आने की उम्मीद है। संभावना है कि संख्या में इजाफा हुआ होगा।पहले भैंसरोडगढ़ सेंचुरी को रिजर्व में शामिल नहीं किया गया था, अब इसे जोड़कर गणना हो रही है।</p>
<p>मुकुंदरा रिजर्व में अच्छा हैबिटेट और पर्याप्त शिकार की उपलब्धता पैंथरों की संख्या बढ़ाने में मदद कर रही है। यह नई पहल स्वदेशी तकनीक को बढ़ावा देने के साथ-साथ वन्यजीव संरक्षण की दिशा में एक मजबूत कदम है। इससे पैंथर और मनुष्य के बीच सामंजस्य बढ़ेगा और दोनों की सुरक्षा सुनिश्चित होगी।<br /><strong>- मुथु सोमासुंदरम, उपवन संरक्षक</strong></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>राजस्थान</category>
                                            <category>कोटा</category>
                                    

                <link>https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/kota/gss-radio-collars-will-monitor-the-panthers--movements/article-139908</link>
                <guid>https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/kota/gss-radio-collars-will-monitor-the-panthers--movements/article-139908</guid>
                <pubDate>Sat, 17 Jan 2026 15:21:12 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://dainiknavajyoti.com/media/2026-01/1200-x-600-px%29-%281200-x-600-px%2937.png"                         length="1322501"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[kota]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>5 माह से बाघ एमटी-5 का रेडियो कॉर्लर खराब, परमिशन के बाद भी नहीं बदला टाइगर सुरक्षा में घोर लापरवाही </title>
                                    <description><![CDATA[मुकुंदरा से गायब हुआ बाघ एमटी-1 का आज तक नहीं लगा सुराग]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/kota/tiger-mt-5-s-radio-collar-is-not-working-for-the-last-5-months--even-after/article-97107"><img src="https://dainiknavajyoti.com/media/400/2024-12/257rtrer-(5)5.png" alt=""></a><br /><p>कोटा। मुकुंदरा हिल्स टाइगर रिजर्व का एकलौता नर बाघ एमटी-5 की सुरक्षा में घोर लापरवाही बरती जा रही है।  पिछले 5 महीने से बाघ का रेडियो कॉर्लर खराब है, जिसे बदलने की मुख्य वन्यजीव प्रतिपालक से परमिशन भी मिल चुकी है। इसके बावजूद रेडियो कॉर्लर नहीं बदला गया। मुकुंदरा का पहला बाघ एमटी-1 पूर्व में 82 वर्ग किमी के क्लोज एनक्लोजर से गायब हो गया था। जिसका आज तक पता नहीं चला, क्योंकि उसका रेडियो कॉर्लर खराब था। जबकि, बाघ एमटी-5 खुले में विचरण कर रहा है और लगातार लंबी दूरी तय करता है। पहले भी वह चित्तौड़गढ़, भीलवाड़ा होते हुए मध्यप्रदेश की सीमा तक जा चुका है। ऐसे में जिम्मेदार अधिकारियों की लापरवाही से मुकुंदरा में फिर से एमटी-1 की कहानी दोहराई जाने का खतरा मंडरा रहा है।  </p>
<p><strong>जुलाई से ही खराब है रेडियो कॉर्लर </strong><br />जानकारी के अनुसार, बाघ एमटी-5 का रेडियो कॉर्लर गत जुलाई माह से ही काम नहीं कर रहा है। जिसकी जानकारी होते हुए भी जिम्मेदार अधिकारियों द्वारा अब तक बदला गया। इधर, जीपीएस कोर्डिनेट नहीं मिलने से मॉनिटरिंग टीम को भी उसके मूवमेंट का पता नहीं लगता। जबकि, वह लंबी दूरी तय करता रहा है। ऐसे में उसकी सुरक्षा खतरे में पड़ गई है। सबसे ज्यादा खतरा रात के समय है। क्योंकि, बाघ रात के समय ही बाघ 30 से 40 किमी का मूवमेंट करता है। </p>
<p><strong>कैमरा ट्रेप व पगमार्क के भरोसे मॉनिटरिंग  </strong><br />टाइगर मॉनिटरिंग में लगे वनकर्मी बाघ की मॉनिटरिंग कैमरा ट्रैप के फुटेज व पगमार्क, स्केट  व स्क्रेच मार्क के भरोसे ही कर रहे हैं। जबकि, रात के समय पगमार्क व स्क्रेच मार्क दिखाई नहीं देते। ऐसे में जीपीएस बेस्ड रेडियो कॉर्लर से मिलने वाले सेटेलाइट कोर्डिनेट व सिग्नल से मॉनिटरिंग  की जाती है लेकिन रेडियो कॉर्लर खराब होने से वनकर्मियों को जीपीएस सिग्नल के अभाव में बाघ के मूवमेंट का पता नहीं लग पा रहा। ऐसे में बाघ कहीं सघन वनक्षेत्र में चला जाए तो उसे ढूंढना मुश्किल हो जाएगा।</p>
<p><strong>मध्यप्रदेश की बोर्डर तक जा चुका एमटी-5</strong><br />गत 8 फरवरी को टाइगर एमटी-5 चंबल नदी पार कर जवाहर सागर सेंचुरी से भीलवाड़ा के सघन वनक्षेत्र में पहुंच गया था। यह वनक्षेत्र मध्यप्रदेश की बॉर्डर पर स्थित है। मॉनिटरिंग व ट्रैकिंग टीम को रेडियो सिग्नल मिलने के बाद ही बाघ की लॉकेशन का पता लग पाया था। इसके बाद ही भीलवाड़ा व नीमच वन विभाग के सहयोग से मुकुंदरा प्रशासन बाघ तक पहुंच पाया था। यदि, फिर से एमटी-5 इतनी लंबी दूरी तय कर लेता है तो मुकुंदरा के लिए बाघ को फिर से खोज पाना आसान नहीं होगा। </p>
<p><strong>गत वर्ष 10 दिन तक गायब रहा था बाघ </strong><br />28 आॅक्टूबर 2023 में टाइगर के गले में लगे रेडियो कॉलर के जीपीएस फिक्सेस नहीं मिलने से वह 10 दिन तक गायब रहा था। इस दरमियान बाघ का कहीं भी मूवमेंट नहीं मिला। इसके बाद 3 नवम्बर 2023 की सुबह रेडियो सिग्नल भी बंद हो गए थे।  तब वनकर्मी पगमार्क के भरोसे चित्तौड़, झालावाड़ और बूंदी वन मंडल व रामगढ़ टाइगर रिजर्व के क्षेत्रों में खोज रही थी, लेकिन बाघ जवाहर सागर रेंज के सघन वनक्षेत्र में मिला था। क्योंकि, गत 8 नवम्बर की सुबह जवाहर सागर के सघन वन क्षेत्र में रेडियो सिग्नल मिलने से बाघ की लोकेशन ट्रैस हो पाई थी। ऐसे में रेडियोकॉर्लर खराब होने से उसके गायब होने की आशंका प्रबल हो जाती है।</p>
<p><strong>रेडियो कॉर्लर की अनदेखी से दो बड़े नुकसान</strong><br /><strong>एमटी-1 का आज तक नहीं लगा सुराग</strong><br />मुकुंदरा का पहला बाघ एमटी-1 वर्ष 2020 में 84 हैक्टेयर एनक्लोजर से अचानक गायब हो गया था। जिसका रेडियो कॉर्लर खराब होने की वजह से आज तक पता नहीं चल सका। जबकि, रेडियो कॉर्लर खराब होने की तत्कालीन डीएफओ को जानकारी थी, इसके बावजूद उसे बदला नहीं गया।  जिम्मेदार अधिकारियों की लापरवाही से गायब हुआ बाघ का आज तक पता नहीं चल सका। अब वर्तमान में वही गलती फिर से दोहराई जा रही है। </p>
<p><strong>कंकाल में बदल गई बाघिन आरवीटीआर-2</strong><br />रामगढ़ टाइगर रिजर्व की बाघिन आरवीटीआर-2 का रेडियोकॉर्लर पिछले डेढ़ साल से खराब था। जिसका पता होने के बावजूद अधिकारी लापरवाह बने रहे और रेडियोकॉर्लर नहीं बदला। जिसका नतीजा, गत 16 अक्टूबर को बाघिन के कंकाल के रूप में मिला। बाघिन की मौत एक माह पहले ही मौत हो गई थी। वह लंबे समय से उसका कोई मूवमेंट नहीं मिल रहा था। इसके बाजवूद उसे ढूंढा नहीं गया। यदि, रेडियोकॉर्लर सही होता तो जीपीएस सिग्नल मिलने से उसकी लॉकेशन ट्रेस हो जाती और उसकी जान बचाई जा सकती थी। </p>
<p><strong>क्या कहते हैं वन्यजीव प्रेमी</strong><br />बाघों की रहस्यमयी मौत से चर्चा में रहे मुकुंदरा टाइगर रिजर्व के इकलौते बाघ एमटी-5 का रेडियो कॉर्लर 5 महीने से खराब होना गंभीर चिंता का विषय है। पीसीसीएफ वाइल्ड लाइफ की अनुमति के बावजूद रेडियो कॉर्लर नहीं बदलना अधिकारियों की गंभीर लापरवाही का प्रत्यक्ष उदारहण है। इससे बाघ की सुरक्षा खतरे में पड़ सकती है। एनटीसीए को तत्काल संज्ञान लेकर बाघ की सुरक्षा से खिलवाड़ करने वाले जिम्मेदार अफसरों के खिलाफ कड़ी कार्रवाई करनी चाहिए।   साथ ही वन्यप्राणी प्रबंधन प्रशिक्षण के लिए सिफारिश सिफारिश करनी चाहिए।<br /><strong>-अजय दुबे, वाइल्ड लाइफ एक्टिविस्ट भोपाल</strong></p>
<p>वर्ष 2020 में मुकुंदरा का पहला बाघ एमटी-1 82 वर्ग किमी के क्लोज एनक्लोजर से गायब हो गया था। जिसका आज तक पता नहीं लगा। क्योंकि,  उसका रेडियोकॉर्लर खराब था। अब लापरवाही की यही कहानी फिर से एमटी-5 के साथ दोहराई जा रही है। जबकि, यह बाघ तो खुले में विचरण कर रहा है। खुदा न खास्ता एमटी-5 के साथ कुछ हादसा हो गया तो अधिकारी स्टाफ की कमी का हवाला देकर हाथ खड़े कर लेंगे। जिम्मेदार अधिकारी वन्यजीवों की सुरक्षा के प्रति बिलकुल भी गंभीर नहीं है। <br /><strong>-तपेश्वर सिंह भाटी, एडवोकेट एवं पर्यावरणविद् </strong></p>
<p><strong>दो -तीन बार प्रयास किया, सफल नहीं हो पाए</strong><br />हां, रेडियो कॉर्लर खराब है, जिसे बदलने के लिए तीन-चार बार कोशिश की थी लेकिन सफल नहीं हो सके। चूंकि, रेडियोकॉर्लर बदलने के लिए ट्रैंकुलाइज करने की जरूरत होती है।  ऐसे में पहले इसे अनुकूल स्थान पर लाने के लिए शिकार बांधा था, बाघ आया लेकिन रुका नहीं। इस वजह से ट्रैंकुलाइज नहीं कर पाए। हालांकि, कोशिश जारी है। बाघ की मॉनिटरिंग की जा रही है।<br /><strong>-रामकरण खैरवा, संभागीय मुख्य वन संरक्षक एवं क्षेत्र निदेशक, वन विभाग </strong></p>
<p>एमटी-5 का रेडियो कॉर्लर बदलने का प्रयास कर रहे हैं। बाघ के पीछे एक टीम भी लगा रखी है। पहले भी एक बार रेडियोकॉर्लर बदलने का प्रयास किया था, हालांकि सफल नहीं हो सके। अभी बायोलॉजिकल पार्क से मादा शावक को मुकुंदरा में शिफ्ट किया जाना है। इसके बाद फिर से रेडियोकॉर्लर बदलने की कोशिश की जाएगी। बाघ की नियमित मॉनीटरिंग की जा रही है।<br /><strong>-मुथूएस, डीएफओ मुकुंदरा हिल्स टाइगर रिजर्व </strong></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>राजस्थान</category>
                                            <category>कोटा</category>
                                    

                <link>https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/kota/tiger-mt-5-s-radio-collar-is-not-working-for-the-last-5-months--even-after/article-97107</link>
                <guid>https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/kota/tiger-mt-5-s-radio-collar-is-not-working-for-the-last-5-months--even-after/article-97107</guid>
                <pubDate>Mon, 09 Dec 2024 15:22:44 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://dainiknavajyoti.com/media/2024-12/257rtrer-%285%295.png"                         length="752032"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[kota]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>राष्ट्रीय प्रसारण दिवस आज : वक्त ने बदला आकाशवाणी कार्यक्रम का स्वरूप</title>
                                    <description><![CDATA[ वक्त बदला और टीवी आ गया...और आ गए सैंकड़ो टीवी चैनल। आज रेडियो का वक्त भले ही बदल गया हो लेकिन अभी भी लोगों के बीच रेडियो की जगह कम नहीं हुई हैं।]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/kota/time-changed-the-nature-of-akashvani-program/article-15879"><img src="https://dainiknavajyoti.com/media/400/2022-07/a-8.jpg" alt=""></a><br /><p>कोटा ।  उलझे-बिखरे अहसासों का,ताना-बाना बुनना हैं,जीवन तेरी यही कहानी रेडियो जैसे सुनना हैं। वो भी एक जमाना था, जब लोग गलियों के चौराहों पर, गाँव की नुक्कड़ और चौपालों पर इकट्ठे होकर रेडियो सुनते थे। उस समय न तो कोई टीवी हुआ करता था और न ही कोई और मनोरंजन का साधन। लेकिन वक्त बदला और टीवी आ गया...और आ गए सैंकड़ो टीवी चैनल। आज रेडियो का वक्त भले ही बदल गया हो लेकिन अभी भी लोगों के बीच रेडियो की जगह कम नहीं हुई हैं। आज भी लोग मीडियम वेव,या शार्ट वेव कम सुनते होंगे। लेकिन एफएम रेडियो का बोल-बाला आज भी हैं। लोगों के रेडियो सुनने का तरीका बदल गया हैं। खेती, शिक्षा, मनोरजंन टेक्नोलॉजी में रेडियो का महत्वपूर्ण योगदान रहा हैं। गाँवो की चौपालों में, नुक्कड़ों व खेतों में आज भी रेडियो की धुन कही ना कहीं सुनाई दे ही जाती हैं। जब कभी त्यौहार मनाया जाए तब रेडियो ने हमारी खुशियां दुगुनी की हैं। जब कभी देश आपातकाल या बुरे वक्त से गुजरा, तो सही जानकारियां उपलब्ध कराते हुए हमें सांत्वना देने वाला भी रेडियो ही तो था। सुबह के 6 बजे से रात को सोने तक दिनभर हर अच्छे और बुरे वक्त का साथी रहा यह रेडियो, और आज भी हैं। <br /><br /><strong>हाड़ौती में गूंज रहा आकाशवाणी</strong><br />ऑल इंडिया रेडियो ने अपने कोटा स्टेशन को स्थानीय रेडियो स्टेशन के रूप में शुरू किया। 4 जनवरी 1987 को सुबह के घंटों में 1 किलोवाट ट्रांसमीटर के माध्यम से, 189.39 मीटर बैंड पर मध्यम तरंग आवृत्ति बैंड पर यानी 1584 किलो हर्ट्ज पर एकल प्रसारण के साथ शुरू किया गया था। यह फ्रिक्वेंसी हड़ौती के पूरे क्षेत्र की जरूरतों को पूरा करती हैं। इसमें हर वर्ग के लिए मिश्रित प्रोग्राम हैं। यह वो दिन था जब कोटा में संकेतवाणी मंगल ध्वनी से राष्ट्रगान के साथ प्रसारण की शुरूआत हुई। आज भी यह प्रकिया लगातार जारी हैं। बाद में कुछ वर्षों के बाद, लोकप्रिय मांगों पर, शाम और दिन के समय में भी विविध भारती कार्यक्रमों को प्रसारित करने के लिए प्रसारण बढ़ाया गया। अब नियमित प्रसारण के तीनों सत्रों में विविध भारती कार्यक्रमों के अलावा स्थानीय कार्यक्रमों का भी प्रसारण किया जा रहा हैं।<br /><br /><strong>20 किलोवाट ट्रांसमीटर में हुआ अपग्रेड</strong><br />कोटा एआईआर स्टेशन को वर्ष 2006 में 212.31 मीटर बैंड यानी 1413 किलो हर्ट्ज फ्रिक्वेंसी पर मीडियम वेव फ्रÞीक्वेंसी बैंड पर 20 किलोवाट ट्रांसमीटर में अपग्रेड किया गया था। लेकिन कुछ आंतरिक कारणों से मुख्य रूप से अपर्याप्त तकनीकी कर्मचारियों की स्थिति के कारण इस ट्रांसमीटर तक केवल दिन के समय के प्रसारण को बढ़ाया गया था। <br /><br /><strong>एक दिन रेडियो जॉकी बनने का अवसर</strong><br />आजादी के अमृत महोत्सव के तहत युवाओं को अपनी आवाज को प्रसारित करने के लिए आॅल इंडिया रेडियो द्वारा आकाशावाणी केन्द्र में मंच प्रदान किया जा रहा हैं। आकाशवाणी स्टेशन में स्थानीय कॉलेजों, विश्वविद्यालयों के युवाओं को प्रोग्रामिंग में भाग लेने के लिए प्रेरित भी किया जा रहा हैं। इस कार्यक्रम में स्टेशन पर युवाओं के बीच संवाद और संभाषण सहित अनेक विषयों पर प्रतियोगिता करवाई जाती हैं। इस प्रतियोगिता में भाग लेने वाले विजेता प्रतिभागियों को आकाशवाणी द्वारा पुरस्कार दिया जाता हैं। <br /><br /><strong>आकाशवाणी में हर वर्ग के लिए कार्यक्रम</strong><br />कोटा आकाशवाणी केंद्र के कार्यक्रम प्रमुख हरिओम मीणा का कहना हैं कि हम अपने श्रोताओं के जीवन को समृद्ध बनाने के उद्देश्य से इंफोटेनमेंट कार्यक्रम डालते हैं। हमारा एफएम 102 टऌ ९ हर वर्ग की जरूरतों को पूरा करता हैं। हम भारतीय शास्त्रीय और लोक संगीत पर विशेष जोर देते हुए कला और संस्कृति को भी बढ़ावा देते हैं। हमारे चैनल पर कुल प्रसारण का लगभग 40 प्रतिशत संगीत शामिल हैं। जिसमें शास्त्रीय संगीत, प्रकाश, लोक, फिल्म और स्थानीय भाषाओं और बोलियों का संगीत शामिल हैं। समाचार और समसामयिक कार्यक्रम प्रसारण समय का 10 से 15 प्रतिशत हिस्सा बनाते हैं। रेडियो नाटक और नाटक, स्वास्थ्य और पारिवारिक कार्यक्रम, महिलाओं और बच्चों पर कार्यक्रम, ग्रामीण जनता को सशक्त बनाने के उद्देश्य से खेत और घरेलू कार्यक्रम हमारे चैनलों के अन्य महत्वपूर्ण खंड हैं। हमारा चैनल सभी रेडियो चैनलों में सबसे अधिक सुलभ होने के कारण, अपने दर्शकों तक उस भाषा में पहुंचने का प्रयास करता हैं जो सभी को सबसे ज्यादा समझ में आती है यानी हिंदी।</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>राजस्थान</category>
                                            <category>कोटा</category>
                                    

                <link>https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/kota/time-changed-the-nature-of-akashvani-program/article-15879</link>
                <guid>https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/kota/time-changed-the-nature-of-akashvani-program/article-15879</guid>
                <pubDate>Sat, 23 Jul 2022 17:13:30 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://dainiknavajyoti.com/media/2022-07/a-8.jpg"                         length="59219"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[kota]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        