<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://dainiknavajyoti.com/cultural-history/tag-58175" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>Dainik Navajyoti Rising Rajasthan RSS Feed Generator</generator>
                <title>cultural history - Dainik Navajyoti Rising Rajasthan</title>
                <link>https://dainiknavajyoti.com/tag/58175/rss</link>
                <description>cultural history RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>जयपुर में सजेगा इतिहास और कला का अनूठा संगम, ‘सॉल्ट लाइन्स’ प्रदर्शनी 3 जुलाई से</title>
                                    <description><![CDATA[जयपुर सेंटर फॉर आर्ट में 3 जुलाई से 9 अगस्त 2026 तक ‘सॉल्ट लाइन्स’ प्रदर्शनी आयोजित, कलाकार जोड़ी हाइलोज़ोइक/डिज़ायर्स की कृतियां प्रदर्शित। आरएमज़ेड फाउंडेशन के सहयोग से लगने वाली प्रदर्शनी औपनिवेशिक इतिहास की ‘इनलैंड कस्टम्स लाइन’ और ‘ग्रेट हेज ऑफ इंडिया’ को दर्शाती।
]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/jaipur/salt-lines-exhibition-a-unique-confluence-of-history-and-art/article-158479"><img src="https://dainiknavajyoti.com/media/400/2026-06/12200-x-600-px)18.png" alt=""></a><br /><p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;line-height:normal;"><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">जयपुर।</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">जयपुर</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">सेंटर</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">फॉर</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">आर्ट</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> (</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">जेसीए</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;">) </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">में</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> 3 </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">जुलाई</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">से</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> 9 </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">अगस्त</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> 2026 </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">तक</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">कलाकार</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">जोड़ी</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">हाइलोज़ोइक</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;">/</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">डिज़ायर्स</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> (</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">हिमाली</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">सिंह</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">सोइन</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">और</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">डेविड</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">सोइन</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">टैपेसेर</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;">) </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">की</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">चर्चित</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">प्रदर्शनी</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> ‘</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">सॉल्ट</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">लाइन्स</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;">’ </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">आयोजित</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">होगी।</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">आरएमज़ेड</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">फाउंडेशन</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">के</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">सहयोग</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">से</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">सिटी</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">पैलेस</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">परिसर</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">में</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">लगने</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">वाली</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">यह</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">प्रदर्शनी</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">मुंबई</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">के</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">डॉ</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;">. </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">भाऊ</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">दाजी</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">लाड</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">संग्रहालय</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">में</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">सराहना</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">मिलने</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">के</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">बाद</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">अब</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">जयपुर</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">पहुंच</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">रही</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">है।</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">प्रदर्शनी</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">भारत</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">के</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">औपनिवेशिक</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">इतिहास</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">के</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">लगभग</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">भुला</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">दिए</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">गए</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">अध्याय</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> ‘</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">इनलैंड</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">कस्टम्स</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">लाइन</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;">’ </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">और</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> ‘</span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">ग्रेट</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">हेज</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">ऑफ</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">इंडिया</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;">’ </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">को</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">केंद्र</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">में</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">रखती</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">है।</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">यह</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">दर्शाती</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">है</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">कि</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">किस</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">प्रकार</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">ब्रिटिश</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">शासन</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">ने</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">नमक</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">पर</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">एकाधिकार</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">स्थापित</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">करने</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">के</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">लिए</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">हजारों</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">किलोमीटर</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">लंबी</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">जीवित</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">बाड़</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">और</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">सुरक्षा</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">व्यवस्था</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">विकसित</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">की</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">थी।</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;line-height:normal;"> </p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;line-height:normal;"><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">कला</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;">, </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">इतिहास</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">और</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">शोध</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">के</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">माध्यम</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">से</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">यह</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">प्रदर्शनी</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">पर्यावरण</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;">, </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">स्मृति</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;">, </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">प्रतिरोध</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">और</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">औपनिवेशिक</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">विरासत</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">के</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">गहरे</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">संबंधों</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">को</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">नए</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">दृष्टिकोण</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">से</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">प्रस्तुत</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">करती</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">है।</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">सिटी</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">पैलेस</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">में</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">इस</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">प्रदर्शनी</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">का</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">आयोजन</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">इसलिए</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">भी</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">खास</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">है,</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">क्योंकि</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">सांभर</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">झील</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">और</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">जयपुर</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">रियासत</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">का</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">इतिहास</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">इसी</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">औपनिवेशिक</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">व्यवस्था</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">से</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">गहराई</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">से</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">जुड़ा</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">रहा</span><span style="font-size:12pt;font-family:Arial, 'sans-serif';color:#222222;"> </span><span style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;color:#222222;">है।</span></p>
<p class="MsoNormal"> </p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>राजस्थान</category>
                                            <category>जयपुर</category>
                                    

                <link>https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/jaipur/salt-lines-exhibition-a-unique-confluence-of-history-and-art/article-158479</link>
                <guid>https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/jaipur/salt-lines-exhibition-a-unique-confluence-of-history-and-art/article-158479</guid>
                <pubDate>Tue, 30 Jun 2026 15:01:42 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://dainiknavajyoti.com/media/2026-06/12200-x-600-px%2918.png"                         length="954245"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Jaipur KD]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>बैराज के सामने बिराजे लाल पत्थर के गढ़ गणेश</title>
                                    <description><![CDATA[प्रबंधन और राव माधोसिंह म्यूजियम ट्रस्ट ही करते हैं मंदिर की देखरेख।
]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/kota/the-red-stone-garh-ganesh-is-situated-in-front-of-the-barrage/article-125904"><img src="https://dainiknavajyoti.com/media/400/2025-09/(630-x-400-px)-(4)5.png" alt=""></a><br /><p>कोटा। शहर के चंबल बैराज के सामने स्थित गढ़ में गढ़ गणेश बिराजमान है। यह मंदिर करीब तीन साल पुराना है। इस मंदिर में आस्था का द्वीप रियासतकालीन से प्रज्ज्वलित हो रहा है। यह मंदिर केवल पूजा का स्थान नहीं, बल्कि विश्वास और परंपरा की अनूठी तस्वीर है। इस मंदिर की दीवारों पर बने सैकड़ों उल्टा-सीधा साखिया (स्वास्तिक) न केवल श्रद्धालुओं आस्था को बयां करते हैं, बल्कि उनकी पूरी हुई मनोकामनाओं के गवाह भी हैं। गढ़ गणेश मंदिर की पहचान कोटा के धार्मिक और सांस्कृतिक इतिहास से जुड़ी हुई है।</p>
<p><strong>डूब से लेकर गढ़ में बिठाने का इतिहास</strong><br />राजाचार्य एवं क्यूरेटर आशुतोष दाधीच ने बताया कि गढ़ गणेश मंदिर का इतिहास कोटा के उतार-चढ़ाव और परिवर्तनों का साक्षी रहा है। 1960 में जब कोटा बैराज बना तब कई स्थानों के प्राचीन मंदिर डूब क्षेत्र में आ गए। उस समय गढ़ के घाट के नीचे स्थित जनाना घाट के पास स्थापित गढ़ गणेश मंदिर सुरक्षित स्थान पर ले जाना पड़ा। केवल गढ़ गणेश ही नहीं, बल्कि कई अन्य मंदिर भी उस समय गढ़ की दीवारों के भीतर स्थानांतरित किए गए। पहले यह मूर्ति गणगौरी दरवाजे के बाहर विराजमान थी। परंतु बैराज निर्माण के बाद इसे गढ़ में स्थापित किया गया। इस कारण से भी इन्हें गढ़ गणेश के नाम से भी जाना जाता है।</p>
<p><strong>लाल पत्थर से बनीअनूठी प्रतिमा</strong><br />गढ़ गणेश मंदिर में लाल पत्थर से निर्मित यह मूर्ति लगभग साढ़े तीन से चार फीट ऊंची है। चांदी और सोने के वर्क से सजे गढ़ गणेश प्रतिमा मनोहारी दृश्य प्रस्तुत करती है। भक्त घंटों तक इस अद्भुत रूप का दर्शन करते हैं और अपने जीवन की खुशहाली की प्रार्थना करते हैं।</p>
<p><strong>ट्रस्ट की देखरेख और पुजारी परंपरा</strong><br />राजाचार्य एवं क्यूरेटर आशुतोष दाधीच ने बताया कि  गढ़ गणेश मंदिर का प्रबंधन राव माधोसिंह म्यूजियम ट्रस्ट के हाथों में है। कोटा के राव माधोसिंह ने ही इस ट्रस्ट की स्थापना की थी, ताकि मंदिर और संग्रहालयों की देखरेख व्यवस्थित तरीके से हो सके। मंदिर का रखरखाव और धार्मिक गतिविधियां ट्रस्ट की ओर से ही संचालित की जाती हैं। वर्तमान में पं. सत्यनारायण शर्मा नियमित पूजा-अर्चना करते हैं और श्रद्धालुओं की सेवा में लगे हुए हैं।</p>
<p><strong>गणेश चतुर्थी पर होती है विशेष सजावट</strong><br />मुख्य पुजारी पं. सत्यनारायण शर्मा ने बताया कि गणेश चतुर्थी के दिन गढ़ गणेश मंदिर की विशेष सजावट की जाती है। सुबह 5 बजे से ही श्रद्धालुओं की भीड़ शुरू हो जाती है। विशेष शृंगार के बाद गढ़ गणेश की एक अलग ही आभा दिखती है। चांदी और सोने के वर्क से सजी मूर्ति के दर्शन के लिए श्रद्धालु लंबी कतारों में खड़े रहते हैं। यहां न केवल कोटा शहर से बल्कि आसपास के क्षेत्रों से भी भक्तजन पहुंचते हैं। कोटा आने वाले पर्यटकों के लिए यह मंदिर एक खास आकर्षण है। गढ़ का वातावरण, मंदिर की प्राचीन आस्था की परंपराएं इसे और आकर्षक बना देती है।</p>
<p><strong>आस्था की अनूठी परंपरा : उल्टा-सीधा साखिया</strong><br />पुजारी सत्यनारायण शर्मा ने बताया कि गढ़ गणेश मंदिर की अनूठी परंपरा है दीवार पर उल्टा और सीधा साखिया (स्वास्तिक) बनाने की। श्रद्धालुओं के अनुसार यदि किसी युवक या युवती का विवाह नहीं हो रहा हो या किसी तरह का विघ्न आ रहा हो तो श्रद्धालु कोटा के बैराज मंदिर में आकर उल्टा साखिया बनाकर अपनी मनोकामना मांगते है। श्रद्धालु बुधवार को गढ़ गणेश मंदिर की दीवार पर उल्टा साखिया बनाते हैं तथा मनोकामना पूरी होने के बाद जीवनसंगिनी के साथ पुन: मंदिर आकर सीधा साखिया बनाते हैं। इस तर्ज पर मंदिर की दीवार पर बने सैकड़ों साखिया (स्वास्तिक) निशान आस्था और विश्वास की कहानियां बयां करते है। पुजारी पं. सत्यनारायण शर्मा बताते हैं कि यहां सात बुधवार आने की परंपरा है। श्रद्धालु लगातार सात बुधवार आकर गणेश जी से अपनी मनोकामना मांगते हैं।</p>
<p><strong>कंकरों में बसा गणपति स्वरूप</strong><br />गढ़ गणेश मंदिर से जुड़ी एक और अनूठी परंपरा है पांच छोटे कंकर घर ले जाने की, श्रद्धालु इन्हें गणपति स्वरूप मानकर इनकी पूजा करते हैं। जब उनकी इच्छा या अपने धार्मिक कार्य पूरे हो जाते है तो वे उन्हीं कंकर रूपी गणेश को वापस मंदिर में लेकर आते हैं। यह परंपरा प्राचीनकाल से चली आ रही है।</p>
<p><strong>प्राचीन मंदिर में जाने के लिए नहीं लगा कोई बोर्ड</strong><br />इस मंदिर में आने वाले श्रद्धालुओं का कहना है कि इस मंदिर में जाने के लिए बैराज के सामने सीढ़यां लगी हुई यह करीब 35 सीढ़ियां है। यहां आस पास साफ-सफाई नहीं होने तथा साइन बोर्ड नहीं लगा होने से यहां आने वाले श्रद्धालुओं को काफी परेशानी उठानी पड़ रही है।  यह मंदिर प्राचीन होने के बावजूद भी अपनी लोकप्रियता खो रहा है। चम्बल बैराज तक जाने के लिए तो साफ-सफाई अच्छी हो रखी है लेकिन चंबल बैराज व मंदिर की सीढ़ियों के बीच जंगली झाड़ियां उगी हुई है। वहीं इस गढ़ गणेश मंदिर के लिए कोई बोर्ड भी नहीं है। स्थानीय लोगों के अलावा बाहरी श्रद्धालु यहां तक नहीं आ पाते है। यह जगह सुनसान होने के कारण असामाजिक तत्वों का जमावड़ा भी रहता है। राजाचार्य एवं क्यूरेटर आशुतोष दाधीच ने बताया कि  केडीए के सहयोग के बिना यह संभव नहीं है। यहां आने वाले श्रद्धालु को बैराज तक ही साफ-सफाई नजर आती है। आगे लगे बैरिकेड के बाद मंदिर की सीढ़ियों तक जंगली झाड़ियां उगी हुई है। यहां आने श्रद्धालु भी इस व्यवस्था से नाराजगी जता चुके है। </p>
<p> </p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>राजस्थान</category>
                                            <category>कोटा</category>
                                    

                <link>https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/kota/the-red-stone-garh-ganesh-is-situated-in-front-of-the-barrage/article-125904</link>
                <guid>https://dainiknavajyoti.com/rajasthan/kota/the-red-stone-garh-ganesh-is-situated-in-front-of-the-barrage/article-125904</guid>
                <pubDate>Fri, 05 Sep 2025 14:41:00 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://dainiknavajyoti.com/media/2025-09/%28630-x-400-px%29-%284%295.png"                         length="361836"                         type="image/png"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[kota]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        